5 grudnia 2017

Wieczory Toruńskie – Michał Targowski – Mennonici w okolicach Torunia w XVI-XX w.

 

Dr Michał Targowski

Mennonici w okolicach Torunia
w XVI-XX w.

Wykład

23 listopada 2017

Książnica Kopernikańska w Toruniu

Towarzystwo Miłośników Torunia i Książnica Kopernikańska w Toruniu wróciły do współpracy przy organizacji cyklu spotkań popularnonaukowych „Wieczory Toruńskie” poświęconych dziejom miasta i ludzi Torunia.

W czwartek 23 listopada 2017 roku cykl zainaugurował wykład dr Michała Targowskiego „Mennonici w okolicach Torunia w XVI-XX w.”

Dr Michał Targowski jest pracownikiem naukowym w Instytucie Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Specjalizuje się w badaniach nad historią Torunia i regionu, osadnictwem olęderskim na ziemiach polskich, rycerstwem, szlachtą i ziemiaństwem na Pomorzu Gdańskim i ziemi chełmińskiej.

Jest również wiceprezesem Towarzystwa Miłośników Torunia.

Mennonitische Blätter, sygnatura KM 02048

Prelegent na początku wyjaśnił kim są mennonici.

Słuchacze dowiedzieli się wielu interesujących informacji na temat anabaptyzmu, postaci Menno Simmonsa, rozwoju grupy w Niderlandach.

Poznaliśmy główne punkty doktryny menonickiej, różniące ich od innych protestantów i powodujące prześladowania z ich strony.

Cechowały ich zwłaszcza radykalna postawa pacyfistyczna, chrzest dorosłych, brak struktur kościelnych i izolacja od świata.

Die Wehrfreiheit der altpreussischen Mennoniten,
sygnatura MAG 50325

Kolejna część wykłady poświęcona była początkom osadnictwa mennonickiego w Polsce.

Dowiedzieliśmy się jakie były przyczyny ich emigracji z Niderlandów, jakie były uwarunkowania gospodarcze i polityczne pozwalające im na osiedlanie się w Prusach Królewskich, na jakich ziemiach osiedlali się, na jakich warunkach prawnych zakładali swoje wsie.

Nie wątpliwie ewenementem był fakt, ze cieszyli się wolnością osobistą i byli zwolnieni od służby wojskowej.

Prelegent wyjaśnił różnice między takimi pojęciami jak menonici, olendrzy, holendrzy, prawo olenderskie.

Katechismus oder kurze und einfache Unterweisung
aus der heiligen Schrift in Frage und Antwort
für die Jugend, sygnatura MAG 272208

Następnie dowiedzieliśmy się o założeniu pierwszej mennonickiej osady w Starym Toruniu w 1574 roku i o jej trudnych relacjach z luterańskimi władzami miasta.

Dowiedzieliśmy się o kolejnych wsiach mennonitów zakładanych w okolicach Torunia, z których szczególne bogate informacje mamy o Małej i Wielkiej Nieszawce.

Mogliśmy wysłuchać wielu ciekawostek na temat życia religijnego mennonitów, tego czym różnili się Fryzowie od Flamandów, o kontaktach ze współbraćmi z Niderlandów.

Poznaliśmy kolejno ich dzieje w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, pod zaborem pruskim i w odrodzonej II Rzeczypospolitej.

Glaubensbekenntnis der Mennoniten in Preussen,
sygnatura MAG 272209

Dowiedzieliśmy się jak przebiegało legendarne spotkanie króla Szwecji Karola II z nieszawskim kaznodzieją Stefanem Funkiem.

Wiele miejsca zajęło omówienie życia gospodarczego mennonickiej wsi, które specjalizowały się w hodowli krów i produkcji serów.

Poznaliśmy wygląd poszczególnych zagród i rozplanowanie osad.

Dowiedzieliśmy się o budowaniu kanałów, śluz, sztucznych wzgórz, rowów, tam, przekształcaniu krajobrazów przez mennonitów.

Poznaliśmy wilkierze regulujące prawne życie mieszkańców mennonickich wsi.

Mennonitisches Jahrbuch, sygnatura 55430

Co ciekawe 3/4 przepisów związanych było z rozstrzyganiem pojawiających się sporów o krowy.

Nieszawskim mennonitom prawa nadawał starosta dybowski.

Osobnym zagadnieniem było powstanie i dzieje domu modlitwy mennonickiej gminy w Małej Nieszawce (budynek istnieje do dzisiaj).

Niestety w historii mennonitów z Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej i Kujaw następuje w XIX wieku regres.

Związany był z konfesjami na luteranizm i wprowadzeniem powszechnego obowiązku służby wojskowej.

Stale spadała ich liczba również na skutek emigracji – zwłaszcza do Rosji (mennonitką z pochodzenia była matka Anny German).

Mennonitisches Lexikon, sygnatura MAG 39447

Mennonici z Małej i Wielkiej Nieszawki, którzy postanowili pozostać wierni swojemu wyznaniu wyemigrowali w 1874 roku pod wodzą Wilhelma Ewerta do stanu Kansas w Ameryce, gdzie do dzisiaj przetrwała ich społeczność.

Dr Michał Targowski na zakończenie opowiedział historię ostatniego toruńskiego mennonity Wilhelma Kerbera – przed wojną nauczyciela w Państwowym Gimnazjum z niemieckim Językiem nauczania, przy ul. Piekary.

Okazało się, że miał on również związek z Książnicą Miejską.

Dzisiaj pamięć o mennonitach żyje w  Wielkiej Nieszawce dzięki „Olęderskiemu Parkowi Etnograficznemu” (oddział Muzeum Etnograficznego w Toruniu).

 

Kultywują ją również aktorzy amatorzy z „Teatru Janek Wędrowniczek” z Wielkiej Nieszawki, którzy przybyli do Książnicy ubrani w tradycyjne mennonickie stroje.

Wykładu dr Michała Targowskiego wysłuchała pełna sala gości.

Prelekcja była bardzo bogato ilustrowana w stare mapy, ryciny, plany i zdjęcia.

Spotkaniu towarzyszyła również wystawa na której zaprezentowano stare książki i fotografie z naszych zbiorów związane z mennonitami.