Bydgoszcz – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego

belkaniebieska2

kuj-pom_slownik_geograf_ krol_pol

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.

T. 1, [A-Dereneczna]

s. 490-504

Wyd. pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego.

Warszawa 1880

Sygnatura SIRr XIII/1.1

belkaniebieska2

Bydgoszcz – miasto, gmina Bydgoszcz, powiat bydgoski, województwo kujawsko-pomorskie

Bydgoszcz, jak i podobnej formy nazwy Małogoszcz, Radogoszcz, Trzebiegoszcz, są to przymiotniki utworzone od dawnych imion i znaczą tyle co osada lub posiadłość Bydgosta, Radgosta, Małogosta lub Trzebiegosta.

 

Br.Ch.

 

Bydgoszcz, niemieckie Bromberg, miasto stołeczne okręgu bydgoskiego i powiatu tej nazwy w Wielkim Księstwie Poznańskim nad rzeką Brdą, pod 53°7′ szerokości północnej i 35°41′ długości wschodniej od Ferro.

 

Miejscowości tworzące całą gminę są:

1) Bydgoszcz,

2) przedmieście Koźlak,

3) Bocianowo,

4) cegielnia Grostwo,

5) dworzec kolei żelaznej.

 

Piękne plantacye, mianowicie cieniste alee wzdłuż kanału , zdobią miasto.

 

W r. 1875 mieszkańców było 31.346;

w roku zaś 1871: 1483 domów mieszkalnych; 27.740 mieszkańców; 13.495 mężczyzn, 14.245 kobiet; 18.562 ewangelików, 7039 katolików, 176 dysydentów, 1963 izraelitów.

 

Większa część ludności katolickiej, ubogiej, zamieszkującej przedmieścia, należy do narodowości polskiej.

 

Miasto ma wielką liczbę urzędników; prócz tego liczną klasę przemysłowców, zajętą w fabrykach, młynach, itd., 3 apteki, 17 lekarzy praktycznych, 3 dentystów, 2 weterynarzy.

 

Władze najwyższe administracyjne okręgowe i powiatowe mają tu siedzibę: królewska regencya, cesarska dyrekcya poczty, dyrekcya kolei wschodniej, komisya kolejowa, urzędy poborowe, landrat, 3 komisarzy obwodowych, biuro banku cesarskiego, wydział towarzystwa kredytowego Prus Zachodnich, urząd pocztowy pierwszej klasy, urząd telegraficzny pierwszej klasy, drugi urząd pocztowy i telegraficzny na dworcu kolei żelaznej;

władze miejskie i policyjne: nadburmistz, burmistrz, który zarazem piastuje urząd dyrektora policyi, 9 radzców tworzących razem magistrat, 21 niższych urzędników biurowych, zgromadzenie reprezentantów miejskich liczące 40 członków.

 

Od 1 października roku 1879 umieszczono w Bydgoszczy sąd ziemski kolegialny i kilka sądów okręgowych.

 

Do parafii katolickiej bydgoskiej dwa należą kościoły: fara i kościół św. Klary; parafia protestancka dwie też ma świątynie, z których jedna dawniej była kościołem jezuickim.

 

Żydzi maja synagogę.

 

W Bydgoszczy liczą 5940 dzieci niżej 10 lat, z których 3039 analfabetów.

 

Szkoły wyższe są: gimnazyum filologiczne, szkoła realna pierwszorzędna, ewangielickie seminaryum nauczycielskie, gimnazyum żeńskie.

 

Do średnich i niższych się liczą: szkoła średnia żeńska, szkoła kilkoklasowa obywatelska, kilka szkół elementarnych, zakład prowincyonalny dla ociemniałych; o 7 kilometrów od miasta w Zamczysku (Thalheim) szkoła agronomiczna.

 

Cztery są w miescie księgarnie, 3 czytelnie, 6 drukarń.

 

Do kwitnących gałęzi przemysłu policzyć wypada: fabryki machin, piły, młyny, fabryki papieru, garbarnie, dystylarnie, browary, fabryki octu, pojazdów, cegielnie, ogrodnictwo.

 

Największe fabryki są królewskie młyny towarzystwa handlu morskiego (Seehandlung), które w roku 1876 sprzedały 185.900 centnarów mąki,

młyn parowy o 7 gankach, który w roku 1876 mąki żytniej i pszennej zmełł wartości 759.000 marek;

fabryka parowa papieru i papy, wyrabiająca rocznie 4200 centnarów papieru do pakowania, 2000 centnarów ze słomy i 2000 centnarów papieru introligatorskiego,

lejarnia żelaza i fabryka machin o dwóch machinach parowych; w roku 1876 obrobiono 12.000 centnarów żelaza kutego i lanego wartości 72.000 marek; głównemi fabrkatami są: machiny parowe, kotły, części mostowe.

 

Od przemysłu więcej jeszcze ożywione żegluga i handel zbożem, mąką, wełną, skórą i drzewem, które się tratwami spławia na Brdzie za pomocą parowców ciągnących.

 

Artykuły handlu przybywają po większej części z Berlina, Szczecina, Gdańska i Królewca; eksport się zaś odbywa do Królestwa Polskiego i Niemiec Zachodnich.

 

Na kanale bydgoskim, będącym dalszą droga wodną do Noteci, zapłacono r. 1876 cła 70.602 marek.

 

Komunikacya lądowa jest następująca: poczty osobowe chodzą do Koronowa, do Tucholi (Tuchel), do Fordonu i Szubina.

 

Prócz tego w Bydgoszczy są stacye kolei żelaznej poznańsko-bydgoskiej, budgosko-tczewskiej (Bydgoszcz o 127 kilometrów od Tczewa), pilsko-toruńsko-wystruckiej.

 

Bydgoszcz jest miastem, którego ludność w wielkim księstwie poznańskim stosunkowo najwięcej wzrosła.

 

W roku 1772 w czasie okupacyi pruskiej nie liczyło więcej nad 800 mieszkańców, samych katolików, w roku 1811 miało 4148 mieszkańców, już przeważnie ewangelickich; w roku 1831 6683 mieszkańców, w roku 1843: 8061 mieszkańców.

 

Fabryki coraz liczniejsze, ruch handlowy ciągle wzrastający na nowozałożonym kanale nadały miastu nowe życie, były nowemi źródłami wzrostu i zamożności.

 

Mieszkańcy niemieccy, przejęci wdzięcznością mianowicie dla twórcy kanału, króla Fryderyka II, wystawili na rynku, przy tak zwanym placu Fryderyka, posąg opatrzony napisem: „Wdzięczni mieszkańcy obwodu nadnoteckiego na cześć wielkiego króla”.

 

Posąg odsłonięto roku 1864.

 

Dziejopisarze wspominają po raz pierwszy o zamku obronnym Bidgosthia (Bydgoszcz) nad Brdą za czasów Leszka Białego, który dzieląc się państwem z bratem Konradem r. 1287 ustąpił mu Mazowsza i Kujaw, w których zamek ten był objęty.

 

Później w XIV wieku Pomorzanie go zagarnęli, następnie krzyżacy roku 1331, którzy traktatem kaliskim roku 1343 Koronie go wrócili wraz z powiatem nazwanym przez nich Bromberg lub Braheberg (góra nad Brdą).

 

Aż do tego czasu miasto nie istniało, gdyż Kazimierz Wielki dopiero roku 1346 nadał Janowi Kresielhuth i Konradowi Sory przywilej założenia nad Brdą miasta na prawie magdeburskim; mieli oni być dziedzicznymi miasta wójtami.

 

Roku 1409 krzyżacy zdobyli zamek.

 

Władysław Jagiełło go odzyskuje.

 

Kazimierz IV w czasie wojny z krzyżakami często tu przebywa.

 

Roku 1510 Zygmunt I złożył tu sejm celem zorganizowania ziem Pruskich.

 

Roku 1577 Stefan Batory przybył dla załatwienia sprawy ze zbuntowanymi gdańszczanami.

 

W XVI wieku miasto słynęło z wyrobów garncarskich; garncarze spławiali wyroby swe Wisłą do Gdańska (Klonowicz „Flis”).

 

Zygmunt III, udając się w roku 1623 Wisłą do Gdańska, zboczył do Bydgoszczy, ażeby obejrzeć mennicę wówczas słynną.

 

W czasie wojny trzydziestoletniej Gustaw Adolf, walcząc w Prusiech z Zygmuntem III i Władysławem, w Bydgoszczy roku 1629 wielkie zrządził spustoszenia; roku 1656 za Jana Kazimierza Szwedzi spalili miasto, zniszczyli mennicę.

 

Roku już następnego dokończono w Bydgoszczy traktatu welawskiego, nadającego Prusom Wschodnim niezależność od Polski. W tym celu odbył się w październiku roku 1657 zjazd Jana Kazimierza, królowej i elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma.

 

Zamek wkrótce potem runął.

 

Przez długi czas Bydgoszcz ożywiony prowadziła handel i była miastem kwitnącem; w drugiej wojnie szwedzkiej uległa zupełnemu zniszczeniu, a morowe powietrze trwające od roku 1709 do 1711 tak ją wyludniło, że nie prędko zdołała się podźwignąć; nastąpiło to dopiero po okupacyi pruskiej.

 

W roku 1794 generał Dąbrowski a właściwie Niemojewski na czele wojska polskiego zdobył miasto szturmem.

 

Od roku 1807 do 1815 Bydgoszcz była częścią księstwa warszawskiego, stolica departamentu i rezydencyą prefekta.

 

W roku 1815 na mocy traktatu wiedeńskiego znowu przeszła pod panowanie pruskie.

 

Miasto miało przed zaborem pruskim kasztelana mniejszego i starostę grodowego.

 

Fara w stylu gotyckim zbudowana została w wieku XVI; kościół św. Klary fundowała Anna z Rozrażewa Smoczewska; dawniej już istniały klasztory księży franciszkanów i panien klarysek; kościół zaś jezuicki zbudowany w roku 1617 przez Kuczborskiego, biskupa chełmskiego.

 

Kolegium ich od 1620 z daru Rychłowskich istniało.

 

Roku 1772 spostrzeżono, odkopując gruzy, potrójne warstwy bruków, ziemią co 3 stopy przykryte.

 

Przy zakładaniu młyna nad Brdą w wieku 19-tym odkryto mury starego gmachu, w którym znaleziono narzędzia i stęple mennicze, srebro w sztukach gotowych do wybicia, na kilkadziesiąt tysięcy marek wartości.

 

W czasie kopania studni przy ulicy Berlińskiej lat temu kilka robotnicy napotkali grób starożytny, przez archeologów później dokładnie zbadany.

Grób ten składał się z kisty kamiennej, w której było kilkanaście urn, co jest wskazówką, że tam obszerniejsze znajdowało się cmentarzysko pogańskie.

 

W Bydgoszczy urodzili się; Jan Seklucyan i malarz Piotrowski.

 

Powiat bydgoski…

 

Kanał bydgoski…

 

M. Studniarski

belkaniebieska2