Dawny kościół i klasztor dominikanów w Toruniu

Dominikański klasztor i kościół
pod wezwaniem św. Mikołaja
to największy z nieistniejących już kompleksów budowlanych Torunia.

Kościół należał do wielkiej czwórki najważniejszych średniowiecznych światyń naszego miasta.

Swoją kubaturą przewyższał
nawet franciszkański kościół Wniebowstąpienia Najświętszej Panny Marii.

Został założony na rok przed powstaniem Nowego Miasta Torunia.

Dominikanie otrzymali plac pod klasztor już w 1263 roku.

Fragment
„Perspektywiczny widok Torunia”
według Matthaeusa Meriana
z 1652 roku
Sygnatura Kart. 1047

 

 

 

 

 

 

Ewenementem jest, że kościół dominikanów jako jedyny nieprzerwanie był w rękach katolików, nawet w szczytowym okresie toruńskiej reformacji.

Bazylika św. Janów do 1596 roku służyła jednocześnie obu wyznaniom
– protestantom i katolikom.

Kościół św. Jakuba był w rękach protestantów do 1667 roku.

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii należał do protestantów do 1724 roku.

 

 

Klasztor

Kościół

 

 

 

 

 

W klasztorze żyło około 30 zakonników.

Charakterystyczny był młyn klasztorny, napędzany końskim kieratem.

Na środku klasztoru znajdował się czworokątny wirydarz – ogród, otoczony krużgankiem.

Pod klasztorem płynęła struga Bacha.

 

St. Nikolaikirche und Kloster der Dominikaner in Thorn (Durchschnitt)

George Cuny
Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreussen
Tafel II, Abbildung 8

Mitteilungen des Coppernicus – Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn
XII Heft
Thorn 1899

 

 

Kościół dominikanów miał tylko dwie nawy.

Wyróżniał się również wielką ilością ołtarzy i kaplic, w liczbie 20.

W kościele św. Mikołaja znajdowało się wiele grobowców, nagrobków i epitafiów szlachty ziemi chełmińskiej.

George Friedrich Steiner
St. Nikolai von Südosten

Das Merkwürdigste In, Bey und Um Thorn
50 Zeichnungen
Erläutert von Reinhold Heuer
Berlin 1925

Abbildung 19

 

Dominikanie zajmowali klasztor do 1820 roku, kiedy to władze pruskie skasowały konwent.

W 1834 roku kościół św. Mikołaja został zburzony.

George Friedrich Steiner
St. Nikolai von Nordosten

Das Merkwürdigste In, Bey und Um Thorn
50 Zeichnungen
Erläutert von Reinhold Heuer
Berlin 1925

Abbildung 20

 

Pamiątki po kościele rozproszone są w różnych miejscach:

  • inwentarz z 1785 roku w archiwum kościoła św. Jakuba
  • inwentarze z 1817 i 1831 roku w Archiwum Państwowym w Toruniu
  • złoty krzyż na wieżyczce kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii
  • obraz „Maria z Dzieciątkiem” w kościele św. Jakuba
  • słynny „Krucyfiks mistyczny na Drzewie Życia” w kościele św. Jakuba
  • „Czarny krucyfiks zw. Cudownym” w kościele św. Jakuba
  • obraz symultaniczny „Pasja dominikańska” w kościele św. Jakuba
  • ołtarz Matki Boskiej Ostrobramskiej w kościele św. Jakuba
  • figury z nagrobka Bartłomieja i Jakuba Tylickich w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii
  • monstrancja promienista – dzieło Martina Gierschnera z 1694 roku w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie

Pojedyncze pamiątki znajdują się również poza Toruniem – w kościołach w Kowalewie, Złotorii, Chełmży, Chełmnie, Wierzchosławicach.

Wszystkim, których zainteresował ten krótki szkic polecamy dostępne
w księgozbiorze regionalnym Działu Informacyjno – Bibliograficznego publikacje:

Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska,
Leszek Kotlewski.
Kościół dominikański pw. św. Mikołaja w Toruniu
Toruń 1997
Sygnatura SIRr VIII/T-120

 

 

Zygmunt Kruszelnicki
Toruń nie istniejący
Warszawa 1987
Sygnatura SIRr XXXIIIb/65

 

 

Anna Błażejewska, Katarzyna Kluczwajd,
Bogusław Mansfeld, Elżbieta Pilecka, Jacek Tylicki
Dzieje sztuki Torunia
Toruń  2009
Sygnatura SIRr XXXIIIa/15

 

 

George Friedrich Steiner
Erläutert von Reinhold Heuer
Das Merkwürdigste in, bey und um Thorn
50 Zeichnungen
Berlin 1925
Sygnatura SIRr XXXIIIb/45a

 

Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku
(tzw. Album Steinera)
pod red. Mariana Biskupa
Toruń 1998
Sygnatura SIRr XXXIIIb/45

 

George Cuny
Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreussen
Tafel II, Abbildung 8
Mitteilungen des Coppernicus – Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn
XII Heft – Thorn 1899
Sygnatura SIRr II/5 H. 12

 

ks. Władysław Szołdrski
Z dziejów Dominikanów w Toruniu
s. 43-86
Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu
Tom VIII (1929-1931)
Sygnatura SIRrII/3-1929-1931

 

Jakub Fankidejski
Utracone kościoły w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej
podług urzędowych akt kościelnych
Pelplin 1880
Sygnatura SIRr XXXIV / 80

 

 

Kamila Maj
Początki klasztorów franciszkanów i dominikanów w Toruniu
s. 217-230
Rocznik Toruński
Tom 13 – 1978
Sygnatura SIRr II/18t.13

 

Karola Ciesielska
Inwentarze kościoła św. Mikołaja i klasztoru dominikanów w Toruniu z lat 1817 i 1831
s. 185-199
Zapiski Historyczne
tom 48 – Rok 1983 – zeszyt 3
Sygnatura SIRr II/3-1983b

 

Tomasz Jasiński
Początki klasztoru dominikańskiego w Toruniu
s. 23-48
Zapiski Historyczne
Tom 54 – Rok 1989 – zeszyt 4
Sygnatura SIRr II/3-1989c

 

Zbigniew Połczyński
Figurka kościana z terenu dawnego kościoła dominikanów
w Toruniu
s. 89-104
Zapiski Historyczne
Tom 55 – Rok 1990 – zeszyt 1
Sygnatura SIRr II/3-1990a

 

Łukasz Myszka
Dominikanie w Toruniu od XVI do XIX wieku
Katolicki zakon w protestanckim miescie
Kraków 2015
Sygnatura SIRr XXXIV/152