Category Archives: Biografie

Previous Page · Next Page

Ze Złotej Księgi Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Ze Złotej Księgi
Wydziału Prawa i Administracji
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Pod redakcją:
Stanisława Salmonowicza,
Marka Sobczyka

Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Toruń 2015

Sygnatura SIRr XXXIa/77

Uniwersytet Mikołaja Kopernika obchodził w 2015 roku 70-tą rocznicę utworzenia.

Z tej okazji Wydział Prawa i Administracji przygotował jubileuszową publikację.

Składa się na nią zarys historii Wydziału oraz sześc życiorysów wybitnych profesorów, którzy swoją postawą oraz dorobkiem naukowym ukształtowali wizerunek toruńskiego ośrodka prawniczego.

Zawartość wydawnictwa obejmuje następujące teksty:

  • Ewa Gajda – Krótki rys historii Wydziału Prawa i Administracji UMK w Toruniu
  • Stanisław Salmonowicz – Karol Koranyi (1897-1964) Historyk prawa
  • Janusz Justyński – Wiktor Kornatowski (1911-1975) Historyk doktryn polityczno-prawnych
  • Andrzej Gaca, Zbigniew Naworski – Zbigniew Zdrójkowski (1915-1995) Badacz historii prawa i ustroju oraz zasłużony dydaktyk i organizator nauki
  • Zbigniew Witkowski – Wacław Szyszkowski (1904-1996) Konstytucjonalista
  • Andrzej Sokala – Władysław Bojarski (1931-2000) Romanista
  • Ewa Kustra – Wiesław Lang (1928-2012) Teoretyk prawa

Jan Godfryd Roesner i tumult toruński 1724 roku

 

Johann Gottfried Rösner urodził się w 1658 roku w Sulechowie (Brandenburgia).

Był uczniem Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego.

W Lipsku i Frankfurcie nad Odrą studiował prawo i historię.

 

 

 

W 1684 roku zamieszkał w Toruniu.

Został kupcem – założył dom handlowy na Nowym Mieście.

 

 

W 1694 roku ożenił się z Anną Katarzyną Kissling, należącą do wpływowej patrycjuszowskiej rodziny.

W zbiorach Książnicy Kopernikańskiej zachowały się liczne pieśni weselne na cześć nowożeńców.

Obok: Jacob Herder, Die beliebte Liebe…, Sygnatura 116852

 

 

 

 

 

 

Jan Gotfryd Roesner w 1703 roku został burmistrzem.

Urząd ten sprawował aż do śmierci.

Johannes Gottofredus Roesner, miedzioryt Georg Paul Busch, wedlug obrazu Dobbelera, Biblioteka Narodowa w Warszawie, Źródło: Polona

Sześć razy wybierano go na burmistrza prezydującego – prezydenta Torunia.

Król August II Mocny dwanaście razy wyznaczał go na królewskiego burgrabiego w Toruniu.

Pozostał wierny królowi w czasie wojny północnej i oblężenia Torunia przez Szwedów w 1703 roku.

Półroczne oblężenie miało fatalne skutki dla Torunia i spowodowało wielki pożar Ratusza Staromiejskiego.

Szczególnie interesował się reformą i rozwojem Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego.

Jego prywatny księgozbiór mógł liczyć nawet kilka tysięcy książek.

Johann Gotfryd Roesner, rycina Georg Paul Busch, W: Jacob Heinrich Zernecke, Thornische Chronica, Berlin 1727, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Źródło Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Od XVI wieku dominująca rolę w życiu Torunia odgrywali protestanci.

Władze miasta stale szykanowały katolików.

Mimo, że stanowili połowę mieszkańców, nie dopuszczano ich do sprawowania urzędów w mieście.

Wszystko to sprawiło, że konflikt wyznaniowy w Toruniu cały czas się zaostrzał.

16 lipca 1724 roku doszło do bójki między kilkoma uczniami Kolegium Jezuickiego i ewangelickiego Gimnazjum Akademickiego.

Jednego z uczniów jezuickich milicja miejska osadziła w areszcie.

Następnego dnia uczniowie Kolegium domagali się od władz miejskich wypuszczenia kolegi, a w końcu sami porwali ucznia Gimnazjum Akademickiego w Toruniu i uwieźli go w budynku Kolegium.

Ewangelicy postanowili go uwolnić.

Wobec rosnącego napięcia burmistrz Roesner uwolnił ucznia Kolegium, a jezuici uwolnili ucznia Gimnazjum.

Georg Friedrich Steiner, Kolegium Jezuickie, Sygnatura Teka 15-41-72, Książnica Kopernikańska

Jednak tłum protestantów, który zebrał się już pod budynkiem Kolegium wtargnął do środka, zdemolował jego wnętrze, uszkodził ołtarz w kaplicy i spalił święte obrazy.

Zamieszki opanował stacjonujący w Toruniu oddział Gwardii Koronnej.

Niezdecydowana postawa prezydenta Roesnera sprawiła, ze wydarzenia w mieście wymknęły się spod kontroli.

Niestety również prowadzone później przez władze miejskie śledztwo było opieszałe.

Jezuici złożyli więc skargę do Sądu Asesorskiego w Warszawie.

Torunianie przyjęli złą taktykę procesową, ograniczając się do wniosków formalnych i licząc na przewlekanie postępowania.

Zlekceważono możliwy niekorzystny wyrok sądu, składającego się wyłącznie z katolików.

Szlachta zebrana na sejmie w Warszawie była wrogo nastawiona do Torunia.

Sąd pod przewodnictwem kanclerza wielkiego koronnego wydał wyrok 16 listopada 1724 roku.

Wyrok był surowy, ale zgodny z ówczesnym prawem, również panującym w innych krajach katolickich i protestanckich.

W całej Europie przestępstwa przeciw religii, były zagrożone najwyższymi karami.

Burmistrzowie Jan Gotfryd Roesner i Jakub Henryk Zernecke zostali skazani na śmierć za niedopełnienie obowiązków – nie zapobiegli tumultowi i nie starali się uspokoić tłumu.

12 innych osób skazano na śmierć, gdyż były bezpośrednimi uczestnikami ataku na Kolegium Jezuickie.

Ponad 40 osób zostało skazanych na więzienie, inne na karę grzywny, a dwaj pastorzy luterańscy na banicję.

Kościół Najświętszej Marii Panny został odebrany protestantom i przekazany katolikom.

Rada Miasta Torunia miała składać się odtąd w połowie z katolików i w połowie z protestantów.

Wprawdzie przejście na katolicyzm mogło uratować skazanym życie – jednak tylko jedna osoba wykorzystała tę możliwość.

Burmistrz Zernecke zdołał uzyskać ułaskawienie od króla Augusta II.

Dwóch skazanych uciekło.

W czwartek 7 grudnia 1724 roku w Toruniu odbyła się egzekucja 10 luteran.

Burmistrza Jana Gotfryda Roesnera ścięto bez publiczności na wewnętrznym dziedzińcu Ratusza o godzinie 5 rano.

Pochowano go po cichu na cmentarzu św. Jerzego.

Miesiąc później miasto zorganizowało mu uroczysty pogrzeb.

Egzekucja burmistrza Roesnera. W: Daniel Ernest Jabłoński, Das betrübte Thorn, Berlin 1725, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Źródło: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Pozostałym 9 skazanym obcięto głowy o godzinie 8 rano przed Ratuszem Staromiejskim na placu po jego zachodniej stronie.

Czterem z nich, którzy winni byli bluźnierstwa i zniszczyli święte obrazy odrąbano przedtem prawą dłoń.

Ciało jednego ze skazanych (najbardziej czynnego w czasie tumultu rzeźnika Krzysztofa Karwiese) zostało poćwiartowane, kat wyrwał mu serce i pokazał obecnym.

Zwłoki czterech najsurowiej skazanych zostały po egzekucji spalone na stosie poza murami miasta.

Matthys Pool, Egzekucja w Toruniu. W: Daniel Ernest Jabłoński, Das betrübte Thorn, Berlin 1725, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Źródło: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Egzekucja odbiła się szerokim echem w całej ówczesnej Europie, a Jan Gotfryd Roesner stał się najsłynniejszym toruńskim burmistrzem.

Żadne zdarzenie w historii Torunia nigdy nie zyskało nawet porównywalnego światowego rozgłosu.

Krótko po jego śmierci ukazało się ponad 100 rozmaitych druków wydawanych w Amsterdamie, Londynie, Berlinie, Królewcu, Ulm, Frankfurcie nad Menem, Frankfurcie nad Odrą, Ratyzbonie, Hamburgu, Kolonii, Kaliszu, Warszawie które poświęcone były tumultowi toruńskiemu.

Europa została dosłownie zalana antypolskimi drukami ulotnymi.

Sprawa toruńska zwana jest w krajach protestanckich toruńskim krwawym sądem (Thorner Blutgericht) lub toruńską krwawą łaźnią (Thorner Blutbad).

Porównuje się ją nawet do nocy św. Bartłomieja we Francji – co jest kuriozalne.

Europejska opinię publiczną ukształtowały zwłaszcza dwa antykatolickie i antypolskie dzieła:

  • Daniel Ernest Jabłoński – Das betrübte Thorn – Berlin 1725
  • Michael Lilienthal – Der Thornschen Tragoedie – Königsberg 1725

Daniel Ernest Jabłoński, Das Betrübte Thorn, Berlin 1725, Sygnatura MAG 3151, Książnica Kopernikańska

Niestety skrajnie fałszywy obraz ukształtowany u zarania epoki Oświecenia o Polsce, jako o kraju głęboko nietolerancyjnym i zacofanym, źle nastawił opinie europejską wobec naszego kraju.

Miało to fatalne skutki, gdy doszło do rozbioru terytorium Rzeczpospolitej.

Ten stereotyp był umacniany przez zaborców przez cały XIX wiek.

Katarzyna Kluczwajd

Burmistrza Roesnera wizerunki różne

Rocznik Muzeum Okręgowego w Toruniu
TOM XIII/XIV – 2005 – strona 73-104

Sygnatura SIRr XXIXb/1t.13/14

 

Jerzy Dygdała

W cieniu głębokich konfliktów wyznaniowych (1719-1732)

W: Historia Torunia, Tom II, część III
s. 175-205

Sygnatura SIRr VIII/T-8t.2c

 

Marcin Swobodziński

Narodziny mitu „toruńskiej krwawej łaźni” i „krwawego sądu”

Rocznik Toruński – Tom 38 – rok 2011 – s. 197-213

Sygnatura SIRr II/18t.38

 

Martina Thomsen

„…i tak zostanie torunska Niniwa zburzona…”. Pismo Daniela Ernesta Jabłońskiego „Das betrübte Thorn” z 1725 r.

Rocznik Toruński – Tom 33 – Rok 2006 – s. 29-56

Sygnatura SIRr II/18t.33

 

Woldemar Gastpary

Sprawa toruńska w roku 1724

Warszawa 1969

Sygnatura SIRr VIb/5-3

 

Stanisław Salmonowicz

O problematyce politycznej i prawnej tzw. tumultu toruńskiego z 1724 roku

Czasopismo Prawno-Historyczne – Tom XXIV – Zeszyt 1 – Rok 1972 – Strony 223-237

Sygnatura MAG 03646-24

 

Stanisław Salmonowicz

O toruńskim tumulcie z roku 1724

Odrodzenie i Reformacja w Polsce
Tom XXVIII – 1983 – strony 161-184

Sygnatura MAG 71054-28

 

ks. Stanisław Kujot

Sprawa toruńska z r. 1724

Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego
Tom XX
Poznań 1893

Sygnatura WF 3335

 

Dokumenta odnoszące się do sprawy toruńskiej z r. 1724

Zebrał ks. Stanisław Kujot

Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego
Tom XXI
Poznań 1895

Sygnatura MAG XK 299

 

Michał Targowski

Tumult toruński z 1724 roku

Mówią Wieki – nr 2 / 2006
strony 42-46

Sygnatura MAG 04392-2006

 

Franz Jacobi

Das Thorner Blutgericht 1724

Hale 1896

Sygnatura MAG 296710

 

J. Edward Litten

Johann Gottfried Roesner und Das Thorner Blutgericht

Thorn 1894

Sygnatura MAG 193937

 

Hanna Widacka

Tumult toruński

Spotkania z Zabytkami
2008, nr 2, s. 20-21

Dostępne w Książnicy przez Cyfrową Wypożyczalnię ACADEMICA

 

Iwona Imańska

Z badań nad księgozbiorem prywatnym toruńskiego burmistrza Jana Godfryda Rösnera

Folia Toruniensia, Tom 12 : 2012, s. 29-41

Sygnatura SIRr II/34z.12

 

Stanisław Salmonowicz

W staropolskim Toruniu (XVI-XVIII w.)

Toruń 2005

Sygnatura SIRr VIII/T-106

 

Stanisław Salmonowicz

Rösner Jan Gotfryd

W: Toruński Słownik Biograficzny
Tom 2, s. 209-210

Sygnatura SIRr IIIA/12t.2

 

Stanisław Achremczyk

Roesner Jan Gotfryd

W: Polski Słownik Biograficzny
Tom XXXI, s. 380-381

Sygnatura SIRi XVIa/1-t.31

 

Stanislaw Salmonowicz

Podróże czeladnika ze Ścinawy i jego pobyt w Toruniu w 1724 roku

Zapiski Historyczne – Tom XLVIII – Rok 1983
zeszyt 3 – strony 175-183

Sygnatura SIRrII/3-1983b

Michał Bogusław Ruttich – obrońca mowy polskiej

 

Michał Bogusław Ruttich urodził się w Wilnie.

Jego ojciec był aptekarzem i luteraninem.

Studiował w Halle filologię i teologię.

Poznał język arabski.

W 1714 roku osiadł w Toruniu.

 

 

Miedzy 1714 a 1718 roku był profesorem Gimnazjum Akademickiego w Toruniu.

Był lektorem języka polskiego.

W 1714 roku ogłosił drukiem afisz zapowiadający rozpoczęcie nauczania języka polskiego w gimnazjum.

Plakat zawierał pochwałę języka polskiego.

Ruttich uważał go za swój język macierzysty.

Później poświęcił się jednak karierze duchownego protestanckiego.

Był pastorem i kaznodzieją języka polskiego w kościele św. Jerzego i u Najświętszej Panny Marii.

Mimo, iż był Polakiem i kaznodzieją języka polskiego był cenioną i wyróżniającą się postacią wśród toruńskich luteran.

To on udzielił ostatniej pociechy religijnej burmistrzowi Johannowi Gottfriedowi Rösnerowi przed egzekucją po tumulcie toruńskim.

To on był ostatnim protestanckim duchownym, który wygłosił kazanie w kościele Najświętszej Panny Marii zanim przejęli go katolicy w 1724 roku.

Z tego też powodu tragiczny spór Michała Rutticha z gminą luterańską i władzami miasta budzi zaskoczenie swoją gwałtownością.

Ruttich przeciwstawił się anachronicznym przepisom miejskim dyskryminującym język polski, w sytuacji gdy coraz więcej luteran toruńskich nie znało języka niemieckiego.

Michał Bogusław Ruttich już w 1718 roku wprowadził w ewangelickim kościele św. Jerzego na Chełmińskim Przedmieściu zwyczaj śpiewania pieśni kościelnych w języku polskim.

W maju 1728 roku na żądanie rodziny zmarłego polskiego luteranina ze Starego Miasta odprawił ceremonię pogrzebową w języku polskim, a nie niemieckim – na co zresztą uzyskał zgodę burmistrza.

Spotkał się jednak z gorszącą reakcją pastorów niemieckich, którzy zaczęli jednocześnie odprawiać ceremonię pogrzebową w języku niemieckim.

Spór toczył się dalej przed radą miejską, która złożona z niemieckich patrycjuszy, wypowiedziała się przeciwko językowi polskiemu.

Pastor Ruttich stał się obiektem nagonki ze strony swych protestanckich kolegów.

Był izolowany i osamotniony w swym środowisku.

W czerwcu 1728 roku Ruttich zrzekł się urzędu pastora.

W lutym 1729 roku odebrał sobie życie strzelając z pistoletu w serce.

Ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Afisz o podjęciu nauczania języka polskiego przez profesora toruńskiego gimnazjum Michała Bogusława Rutticha

Właśnie dobrze Mędrcy, człowieka na świat bez mowy, bez rozumu y bez rozsądku wychodzącego, do iedney gołey, na ktorey nic nie odmalowano, przyrownywaią tablicy.

Same bowiem nas uczy doświadczenie, że to wszystko w następuiących leciech pęzlem niby wychowania, nauk y ćwiczenia na człowieku wyrażono być musi.

Malarz sztuczny chcąc wyśmienity wystawić obraz, wytworny aby naprzód wyrysował grunt, nadewszytko pilne dokłada staranie, tenże potym rożnymi zdobi farbami.

Niebłądzę kiedy na tablicy młodości człowieczey mowę y wymowę swoyską za pierwszy pokładam grunt, który rozumieiąc, nietylko wszelkiey rostropności y nauki, z obcowania ludzkiego sam nabyć ; ale tez y czasu swego drugim nie bez pożytku udzielić może.

Grunt im czystszy, tym piękniejsze uda się malowanie ; lecz toby się nie stosowało do mowy, o którey wiadomo, iż każda iuż nie swoiskiey czystości, ale raczey w przymieszaniu cudzych ięzyków osobliwą nieiakąś szuka ozdobę: Włoch Łaciną, Francuz Polską, Niemiec Łacińską y Francuską, Polak tudzież Łacińską y Francuską swoie nadziewaią mowy.

Nie zboczę przecie z prawdy, twierdząc, iż każda mowa im samo przez się czystsza, tym doskonalszą chlubić się może ozdobą.

Żeby Malarz wyraziwszy na obrazie piękną Polską głowę, czuprynę y uszy, oney zaś Niemiecki kołnierz, suknię y szpadę przymalował, izaliby niekażdy to za szpetno y nieprzystoyno poczytał?

Tak właśnie miasto mniemaney ozdoby, obcymi tym wiecey Polski ięzyk plugawim słowy.

Luboć tedy choroba ta, nie tylko w Polską, ale tez y inne wnęciła się mowy, iednakże maiąc przed sobą wielu przykładów, całego Bractwa abo Towarzystwa uczonych ludzi we Francyi y Niemczech, do oczyscienia y zdobienia ięzyków swych iedynie postanowionych; tegoż szczęścia y Polskiey naszey sprzyiamy mowie.

Nacoż nam hoynymi we wszelkich słowach opływaiąc dostatkami, u cudzych się zapożyczać! abo nie toż samo czyni obraz Polski co konterfet Francuski? czemu związek Polski nie ma być ważny, iak Colligatia Łacińska y Aliancia Francuska?

Że Polska mowa sama przez się w gładkości, ludzkości y osobliwey swey wrodzoney powadze, żadnym obcym przyczyny nie ma ustępować ięzykom każdy wytwornych Polskich czytaiąc Mówców, z doświadczenia tego przyznać musi.

To wszystko obszerniey, poszczęśliwie skończoney Introdukcyi, we dwuch osobliwych Kolegiach, które z Łacińska Fundamentale & Practicum nazywaią, pokaże się.

Do tych młódź Toruńską na dzień 23. Miesiąca Kwietnia od godziny XI. aż d. XII. zaprasza.

Oznamiono w Toruniu w Niedzielę III po Wielkieynocy. Roku MDCCXIV.

Michał Bogusław Ruttich,
Prof. Publ. Extr.

Stanisław Salmonowicz

Tragiczny spór Michała Bogusława Rutticha. Z dziejów walki o język polski w Toruniu w początkach XVIII w.

Zapiski Historyczne
Tom 35 – 1970 – zeszyt 1, s. 37-50

Sygnatura SIRr II/3-1970a

 

Janina Przybyłowa

Profesor Ruttich i jego miłość do mowy polskiej

Gazeta Toruńska, 1956, nr 191

Sygnatura KM 01370

 

Stanisław Salmonowicz

Ruttich Michał Bogusław (1686-1729)

Polski Słownik Biograficzny
Tom 33, s. 261-262

Sygnatura XVIa/1-t.33

 

Zygmunt Mocarski

Plakat prof. Rutticha z 1714 r.

Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu
Tom 7, 1923, nr 2 i 3, s. 38-43

Sygnatura SIRr II/3-1923-1926

 

Stanisław Salmonowicz

Michał Bogusław Ruttich (1686-1729)
pastor, lingwista, miłośnik języka polskiego

W: Wybitni ludzie dawnego Torunia
s. 117-122

Sygnatura SIRr IIIA/3a

 

Stanisław Salmonowicz

Michał Bogusław Ruttich (1686-1729)
pastor i miłośnik języka polskiego

W: Wybitni Pomorzanie XVIII wieku
s. 168-172

Sygnatura SIRr IIIA/4d