Category Archives: Plany i widoki Torunia

Previous Page

Krzysztof Kawa, Lech Narębski – Fort I – Jan III Sobieski

Przedstawiamy kolejna nowość w księgozbiorze regionalnym
Działu Informacyjno – Bibliograficznego.

Krzysztof Kawa, Lech Narębski

Fort I – Jan III Sobieski
Buchtafort ; Fort Ia – Feste König Wilhelm I

Atlas Twierdzy Toruń – Zeszyt 4

Towarzystwo Naukowe w Toruniu
Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji
Oddział im. Adama Freytaga.

Toruń 2008

Sygnatura SIRr XXV/32z4

 

Jest to już czwarta publikacja we wspólnej serii Towarzystwa Naukowego w Toruniu oraz Towarzystwa Przyjaciół Fortyfikacji Oddział im. Adama Freytaga.

W serii „Atlas Twierdzy Toruń” ukazały się dotychczas:
– zeszyt 1 – Historia i źródła fortyfikacji Twierdzy Toruń
– zeszyt 2 – Fort Kolejowy
– zeszyt 3 – Fort Jakuba
– zeszyt 4 – Fort I – Jan III Sobieski
– zeszyt 5 – Fort II – Stefan Czarniecki

Toruński Fort I wyróżnia się tym, iż jest najstarszym i najpotężniej umocnionym fortem pancernym dawnego Cesarstwa Niemieckiego.

Był też jedynym fortem toruńskim, którego działa zagrzmiały na początku I wojny światowej.

Autorzy wykorzystali oryginalne plany fortu przechowywane w Archiwum Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem, plany z Archiwum Państwowego w Toruniu oraz z archiwum-spuścizny Krzysztofa Biskupa w Regionalnym Ośrodku Badań i dokumentacji Zabytków w Gdańsku.

Ogółem publikacja zawiera aż 37 barwnych reprodukcji map i planów Fortu I.

Widok Torunia z 1599 roku

Na pierwszy rzut oka trudno w to uwierzyć, ale na tej ilustracji przedstawiono Toruń. Dokładnie, jest to jedno najstarszych ikonograficznych przedstawień miasta, pochodzące z wydanego w Pradze w 1599 r. dzieła Bartosza Paprockiego Ogród Królewski w którem Cesarzów Rzymskich, Arcyksiążąt Rakuskich, Królów Polskich, Czeskich, Książąt Śląskich, Ruskich, Litewskich, Pruskich, rozrodzenia ich krótko opisane. Jego autor, prawdopodobnie Ślązak Jan Willenberg, nigdy nie był w Toruniu i nie widział żadnego wizerunku miasta. Z tego względu jego przedstawienie trochę nas dziwi.

Widok Torunia, B. Paprocki, Ogród Królewski w którem Cesarzów Rzymskich, Arcyksiążąt Rakuskich, Królów Polskich, Czeskich, Książąt Śląskich, Ruskich, Litewskich, Pruskich, rozrodzenia ich krótko opisane, Praga 1599, k. 221 (kliknij).

Toruń ukazany jest tutaj na bardzo wysokim brzegu Wisły, od strony południowej. Na pierwszym planie widzimy rzekę, a za nią wśród drzew obiekty, które Andrzej Tomczak identyfikuje z kościołem i klasztorem św. Ducha oraz żurawiem do załadunku (wieża po prawej). Dalej za nimi znajduje się duża otwarta przestrzeń z zaznaczonymi gdzieniegdzie budynkami. Te po lewej stronie miały należeć do wsi Rybaki, natomiast te po prawej do dawnej Woli Zamkowej. Rozmiary wolnej przestrzeni dziwią, gdyż w rzeczywistości wszystkie wymienione wyżej obiekty stały tuż przed średniowiecznymi murami, a nie z dala od nich. Kolejną zastanawiającą rzeczą, na którą zwracamy uwagę jest obecność Wisły po lewej stronie. Odnosi się wrażenie, że rzeka opływa kompleks klasztorny z żurawiem od południa i zachodu (na rysunku od dołu i z lewej strony), co oczywiście było nieprawdą.

Przejdźmy teraz do samego miasta, otoczonego murami. W przeciwieństwie do wcześniej przedstawionych elementów, je akurat autor ukazał bardzo wiernie. Zgadza się liczba bram i baszt w murze (patrząc od lewej strony, widzimy bramę św. Ducha, trzy baszty, następnie bramę Żeglarską, dwie baszty, bramę Szkolną, kolejne dwie baszty, bramę Mostową, trzy baszty, bramę Garbarską, bramę Jakuba i na końcu trzy baszty). Pomiędzy bramami Mostową a Garbarską, gdzie mur z trzema basztami jest wysunięty w stronę południową (w stronę obserwatora) znajduje się miejsce po dawnym zamku krzyżackim.

Za murami dostrzegamy ściśniętą zabudowę Torunia. Nad dachami kamienic górują najważniejsze w mieście obiekty. Ich rozlokowanie nie wyszło najlepiej autorowi. Patrząc od lewej widzimy dwa kościoły pozbawione wysokich wież, z których jeden jest prawdopodobnie kościołem NMP. Na prawo od nich dostrzegamy górującą nad całym miastem wieżę przypominającą wieżę ratusza Starego Miasta. Jak się dobrze przyjrzymy, to zaraz za nim zobaczymy mur oddzielający Stare Miasto od Nowego. Na terenie tego drugiego autor przedstawił obiekt z potężną wieżą (zapewne kościół św. Mikołaja). Na prawo od niego wyrasta wysoka wieża, przypominająca wieżę kościoła św. Jakuba. Oprócz świątyń i ratusza, gdzieniegdzie nad miejską zabudową wyrastają wieże bram i baszty muru. Szczególnie widoczne jest to na zachodzie (lewa strona), gdzie da się zauważyć dwie wieże, jedną okrągłą, drugą wieloboczną.

Za miastem, na północny-zachód od niego, na znacznym wzniesieniu wznosi się zespół budynków, będących zapewne kompleksem złożonym z kościoła św. Jerzego i szpitala.

Bibliografia:

Tomczak Andrzej, Zapomniany widok Torunia z końca XVI wieku, Rocznik Toruński, R. 18: 1988, s. 209-215.

Profil projektowanych nowożytnych fortyfikacji Torunia z ok. 1590 roku

Wzrost siły i skuteczności ognia artylerii spowodował, że radni Torunia pod koniec XVI w. zaczęli zastanawiać się nad wzmocnieniem miejskich fortyfikacji. Świadczy o tym projekt profilu wału, który planowano wówczas wznieść. Według znawców tematu, rysunek powstał ok. 1590 r., a jego twórcą był niejaki Antonio van Obberghen.

Ilustracja, co widać już na pierwszy rzut oka, została wykonana stosunkowo niechlujnie. Prawdopodobnie związane to było z bardzo szybkim jej narysowaniem, zapewne w obecności odbiorcy, któremu twórca tłumaczył zasadność wniesienia takich fortyfikacji.

Patrząc od prawej strony, widzimy:

A – palisadę (drewniana ściana wykonana z pionowo wbitych w ziemię bali), oddaloną od korony wału o 24 stopy (stopa – ok. 28-29 cm)

B i C – przedpiersie wału (przedpiersie – osłona otwartych stanowisk strzeleckich i artyleryjskich) o szerokości 12 stóp u podstawy i 4 na szczycie wraz z chodnikiem obronnym (ciąg komunikacyjny na wale) i ławką strzelecką (stopień na wale ułatwiający użycie broni palnej)

D – wał, którego stok miał mieć u podstawy 20-22 stopy i tyle samo wysokości

E – odsadzkę (poziomy uskok wału, zabezpieczający wał przed osuwaniem się ziemi) pełniącą w tym przypadku rolę drogi straży pilnującej umocnień

F – palisadę o wysokości 7 stóp

G – stok i stopę (podstawę)

H – fosę o szerokości 10 stóp (najprawdopodobniej 40), zalanej wodą do wysokości 3 stóp poniżej podstawy odsadzki

J – przeciwstok fosy, (ściana fosy od strony przeciwnika)

K – odsadzkę przedskoku (przedskok – skrajna zewnętrzna część obwodu obronnego) pełniącą rolę krytej drogi

L – wewnętrzny stok przedskoku

M – przedpiersie przedskoku, źle narysowane, skreślone i poprawione

O – palisadę, która ma zostać wpuszczona w ziemię na głębokość 7 stóp

Źródło ilustracji: B. Dybaś, Początki nowożytnych fortyfikacji Torunia w świetle źródeł pisanych, Zapiski Historyczne, T. 49: 1994, z. 1, rys. 3.