Instytut Bałtycki w Toruniu 1927-1937 i jego wydawnictwa

Niebieski kwadrat. Napis: Instytut Bałtycki w Toruniu 1927-1937

Gdy w 1920 roku Pomorze wróciło do Polski na mocy postanowień traktatu wersalskiego, największym miastem województwa pomorskiego był Toruń.

Gdańsk znajdował się poza granicami II Rzeczypospolitej i stanowił niezależne Wolne Miasto Gdańsk.

Dynamiczny rozwój portu w Gdyni i prześcignięcie konkurencyjnego portu w Gdańsku przypadły dopiero na lata trzydzieste XX wieku.

Z tej racji stolicą województwa pomorskiego w okresie międzywojennym został Toruń (Bydgoszcz do 1938 roku należała do województwa wielkopolskiego).

Z tego też powodu w centrum uwagi władz toruńskich znalazły się sprawy polityki morskiej i umocnienia związku Polski z Bałtykiem.

Mapka opracowana przez redakcję bloga Informatorium,. Przedstawia granice przedwojennego województwa pomorskiego z 1920 roku. Zaznaczono miasta Puck, Wejherowo, Gdynia, Kartuzy, Kościerzyna, Tczew, Gniew, Stargard, Chojnice, Tuchola, sępolno, Świecie Chełmno, Grudziądz, Wąbrzeźno, Lubawa, Brodnica, Działdowo, Toruń. Na mapie zaznaczono również obszar Wolnego Miasta Gdańska.
Województwo pomorskie 1920 rok

Jednym z pól polityki bałtyckiej stała się działalność naukowa i badawcza.

Służyć temu miał Instytut Bałtycki, którego siedziba mieściła się przy ul. Żeglarskiej 1.

Zebranie założycielskie miało miejsce już 31 sierpnia 1925 roku.

Jednak faktyczne rozpoczęcie działalności Instytutu Bałtyckiego miało miejsce w styczniu 1927 roku.

Statut Instytutu Bałtyckiego określał jego zadania:

Nazwa, cel i siedziba Towarzystwa

§ 1. Towarzystwo rządzące się niniejszym Statutem  nazywa się „Instytut Bałtycki”

§ 2. „Instytut Bałtycki” ma za cel badanie stosunków gospodarczych, politycznych, narodowościowych itp. wybrzeża bałtyckiego pod kątem widzenia związanych z niemi interesów polskich.  Środkami działania Towarzystwa są:

  1. Gromadzenie i utrzymywanie w ewidencji materjałów naukowych, odnoszących się do wybrzeża bałtyckiego
  2. Wydawanie z tego zakresu dzieł i rozpraw naukowych oraz książek o użyteczności powszechnej, służących celowi obrony interesów polskich, związanych z Bałtykiem
  3.  Informowanie o wynikach badań czynników rządowych, jak i organizacyj gospodarczych i obywateli polskich, trudniących się handlem i przemysłem w krajach bałtyckich
  4. Utrzymywanie pracowni, bibljotek i zbiorów popierających działalność naukową w zakresie spraw obchodzących Polskę nad Bałtykiem
  5. Urządzanie zebrań dyskusyjnych

§ 3. „Instytut Bałtycki” wyłącza z zakresu swej działalności przedmioty odnoszące się do polityki partyjnej i religji

§ 4. Siedzibą „Instytutu Bałtyckiego” jest Toruń. Instytut ustanawia jednak tam wszędzie swoje ekspozytury, gdzie uzna to za potrzebne.

Największe zasługi dla rozwoju instytutu miał Józef Borowik – jego dyrektor w latach 1927-1950.

Józef Borowik (1891-1969) urodził się w Kownie, studiował w Petersburgu, po odzyskaniu niepodległości zajmował się zagadnieniami rybołówstwa.

Pozyskał on do współpracy z instytutem ponad setkę uczonych ze wszystkich ośrodków uniwersyteckich.

W 1937 roku przeniesiono siedzibę Instytutu Bałtyckiego z Torunia do Gdyni.

O rozmachu Instytutu Bałtyckiego może świadczyć jego imponująca działalność wydawnicza.

Wydany w 1938 roku katalog wydawnictw instytutu wymienia blisko 500 tytułów.

belkaniebieska2

Rycina przedstawiająca znak graficzny Wydawnictwa Instytutu Bałtyckiego. Widać latarnię morską wśród spienionych fal, z biblijną dewizą "In mari via tua".
Sygnet Wydawnictwa Instytutu Bałtyckiego

Wydawnictwa Instytutu Bałtyckiego były ozdobione bardzo pięknym sygnetem, przedstawiającym latarnię morską wśród spienionych fal, z biblijną dewizą „In mari via tua”.

Jak wspomina małżonka Józefa Borowika zainspirował go rysunek, jakim ozdobione były talerze w jednej z gospód w niewielkiej osadzie rybackiej na południu Francji, którą odwiedził w 1929 roku.

Znaczek przerysował na serwetce i od następnego 1930 roku, udoskonalony przez grafika rysunek, zaczął zdobić publikacje wydawane przez Instytut Bałtycki.

belkaniebieska2

Najważniejszą serią wydawniczą instytutu był „Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego”.

„Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego” obejmował kilka serii:
– Balticum
– Dominium Maris
– Wieś pomorska
– Zjazdy pomorzoznawcze
– Sprawozdania

Poza tym Instytut Bałtycki wydawał:
– poszczególne rozprawy z „Pamiętników Instytutu Bałtyckiego” jako osobne broszury,
– popularnonaukowe książki w serii „Biblioteczka Bałtycka”,
– czasopismo naukowe „Baltic Countries” w języku angielskim
– „Komunikaty Instytutu Bałtyckiego”
– czasopismo „Jantar” (od 1937 roku)

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 1
Polskie Pomorze, Tom I, Ziemia i ludzie
Sygnatura SIRr II/7-t.1

Juljusz Mikołajski – Morfologja
Juljusz Mikołajski – Hydrografja
Juljusz Mikołajski – Klimat
Adam Wodziczko – Szata Roślinna
Adam Wodziczko – Zabytki przyrody na Pomorzu
Mieczysław Orłowicz – Pomorze jako teren turystyczny
Józef Kostrzewski – Kultura przedhistoryczna
Kazimierz Stołyhwo – Zróżnicowanie rasowe Kaszubów
Adam Fischer – Zarys etnograficzny
Mikołaj Rudnicki – Charakterystyka językowa
Mikołaj Rudnicki – Nazwy geograficzne
Józef Wąsowicz – Przegląd stosunków narodowościowych

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 2
Polskie Pomorze, Tom II, Przeszłość i kultura
Sygnatura SIRr II/7-t.2

Bożena Stelmachowska – Z przeszłości słowian północno-zachodnich
Kazimierz Tymieniecki – Rola Pomorza we wczesnych dziejach Polski
Władysław Konopczyński – Historja polityczna Pomorza od pokoju toruńskiego
Florjan Znaniecki – Siły społeczne w walce o pomorze
Zygmunt Mocarski – Kultura umysłowa na Pomorzu
Zygmunt Mocarski – Bibljografia Kultury Umysłowej na Pomorzu
Tadeusz Glemma – Dzieje diecezji chełmińskiej

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 3
Przeciw propagandzie korytarzowej
Sygnatura SIRr II/7-t.3

Henryk Strasburger – Nauka polityka, prasa
Józef Kostrzewski – Pradzieje Pomorza o kontrowersje polsko niemieckie
Adam Fischer – Związek etnograficzny Pomorza z Polską
Mikołaj Rudnicki – Argumenty etniczno-językowe w sporach o Pomorze
Kazimierz Smogorzewski – Propaganda „korytarzowa” zagranicą
Emil Ruecker – Stan prasy w Prusach wschodnich i na Pomorzu
Emil Ruecker, Teodor Marski – Instytuty naukowe w Niemczech na służbie propagandy
Tadeusz Bierowski – Potrzeba stałej służby informacyjno-prasowej o Pomorzu

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 4
Bolesław Makowski – Sztuka na pomorzu. Jej dzieje i zabytki
Sygnatura SIRr II/7-t.4

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 5
Wacław Sobieski – Der Kampf um die Ostsee
Sygnatura SIRr II/7-t.5

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 6
Władysław Łęga – Ziemia malborska
Sygnatura MAG 46175

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 7
Bożena Stelmachowska – Rok obrzędowy na Pomorzu
Sygnatura SIRr II/7-t.7

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 8
Friedrich Lorentz, AdamFischer, Tadeusz Lehr-Spławinski – Kaszubi. Kultura ludowa i język
Sygnatura SIRr II/7-t.8

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 9
Łucjan Kamieński – Pieśni ludu pomorskiego. I. Pieśni z Kaszub południowych
Sygnatura SIRr II/7-t.9

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Balticum – zeszyt 14
Polska a Inflanty
Sygnatura SIRr II/7-t.14

Edward Kuntze – Organizacja Inflant w czasach polskich
Kazimierz Tyszkowski – Polska polityka kościelna w Inflantach (1581-1621)
Leon Koczy – Gdańsk i Ryga
Marian Małowist – Ryga i Gdańsk. Od wybuchu wojny trzynastoletniej do końca XVI stulecia

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 1
Wojciech Stopczyk – Handel Międzynarodowy na Bałtyku
Sygnatura SIRr II/8z.1

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 2
Obrona Pomorza
Sygnatura SIRr II/8z.2

Eugenjusz Kwiatkowski – Powrót Polski nad Bałtyk
Teodozy Nosowicz – Problem polskiego portu morskiego
Czesław Klarner – Rola inicjatywy prywatnej w rozbudowie Gdyni
Feliks Hilchen – Źródła rozwoju portów polskich
Alfred Siebeneichen – Konkurencja portów bałtyckich
Marjan Turski – Handel zamorski, jego istota i znaczenie dla Polski
Stanisław Wartalski – Niezbędne warunki rozwoju handlu w Gdyni
Henryk Bagiński – Gospodarcze podstawy polskiego handlu zamorskiego
Juljan Rummel – Polska flota handlowa
Michał Siedlecki – Niewyzyskane walory morza
Kazimierz Esden-Tempski – Ekspansja morska a obrona rolnictwa na Pomorzu
Stanisław Celichowski – O doraźny program gospodarczy Pomorza

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 3
Alfred Siebeneichen, Henryk Strasburger – Spór o Gdynię
Sygnatura SIRr II/8z.3

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 4
Kazimierz Świątecki – Rozwój portu gdańskiego
Sygnatura SIRr II/8z.4

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 5
Wincenty Juljusz Piasecki – Tranzyt niemiecki przez Polskę
Sygnatura SIRr II/8z.5

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 6
Światopogląd morski
Sygnatura SIRr II/8z.6

Franciszek Bujak – Kultury morskie i lądowe
Józef Widajewicz – Słowianie zachodni na Bałtyku
Kazimierz Tymieniecki – Dziejowy stosunek Polaków do morza
Władysław Konopczyński – Kwestja bałtycka jako zagadnienie międzynarodowe w czasach nowożytnych
Zygmunt Wojciechowski – Rozwój terytorialny Prus w stosunku do ziem macierzystych Polski
Bożena Stelmachowska – Stosunek Kaszub do Polski
Kazimierz Stołyhwo – Zagadnienie rasy nordycznej w nauce i polityce
Roman Dyboski – Żywioł morski w twórczości Józefa Conrada
Witold Kamieniecki – Polska nad Bałtykiem
Czesław Klarner – Śląsk i Pomorze jako symbole naszej niezależności
Wacław Olszewicz – Węgiel i morze
Bogdan Zaborski – Zarys morfologji północnych Kaszub
Jan Nowak – Geologiczna przeszłość Bałtyku

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 8
Andrzej Jałowiecki – Konkurencja węglowa polsko-brytyjska na rynkach skandynawskich
Sygnatura SIRr II/8z.8

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 9
Feliks Hilchen – Transport morski a międzynarodowe porozumienie w żegludze
Sygnatura SIRr II/8z.9

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Dominium Maris – zeszyt 10
Bolesław Leitgeber – Port Kopenhaski
Sygnatura SIRr II/8z.10

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Wieś pomorska – zeszyt 1
Zdzisław Lutkiewicz – Osady Holenderskie na nizinie sartawicko-nowskiej
Sygnatura SIRr II/9-t.1

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Zjazdy pomorzoznawcze – zeszyt 1
Problem narodowościowy na Pomorzu
II naukowy zjazd pomorzoznawczy – 3 maja 1931 – Toruń
Sygnatura SIRr II/10- t.1

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Zjazdy pomorzoznawcze – zeszyt 2
Stan posiadania ziemi na Pomorzu. Zagadnienia historyczne i prawne.
III naukowy zjazd pomorzoznawczy – 31 października 1932 – Poznań
Sygnatura SIRr II/10-t.2

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Zjazdy pomorzoznawcze – zeszyt 3
Osadnictwo polskie na Pomorzu
IV naukowy zjazd pomorzoznawczy – 1-2 listopada października 1934 – Kraków
Sygnatura SIRr II/10-t.3

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Zjazdy pomorzoznawcze – zeszyt 4
Osadnictwo polskie na Pomorzu. Tom II. Zagadnienia geograficzne i gospodarcze.
IV naukowy zjazd pomorzoznawczy – 1-2 listopada października 1934 – Kraków
Sygnatura SIRr II/10-t.4

Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego – seria Sprawozdania – zeszyt 4
Dostęp do morza. Zagadnienie pomorskie. Wspólnota Bałtycka.
IV sprawozdanie Dyrekcji Instytutu Bałtyckiego – 21-22 czerwca 1935 roku
Sygnatura SIRr XXXa/2

Więcej informacji o Instytucie Bałtyckim zawierają następujące publikacje dostępne w Informatorium:

Symbol książkiAlojzy Tujakowski

Instytut Bałtycki w Toruniu

Rocznik Toruński, rok 1986, Tom 17

s. 73-105

Sygnatura SIRr II/18t.17

Symbol książkiJózef Borowik

Pięć lat pracy Instytutu Bałtyckiego (1927-1932)

Toruń 1932

Sygnatura SIRr XXXa/5

Symbol książkiIII Sprawozdanie dyrekcji Instytutu Bałtyckiego (za lata 1933-1934)

Toruń 1935

Sygnatura SIRr XXXa/1

Symbol książkiWanda Kwiecińska

Działalność wydawnicza Instytutu Bałtyckiego w latach 1929-1935

Toruń 1936

Sygnatura SIRr XXXa/3

Symbol książkiKompletny katalog wydawnictw Instytutu Bałtyckiego

Gdynia 1938

Sygnatura XXXa/4

Symbol książkiMaria Boduszyńska-Borowikowa

Życie jak płomień
O życiu i pracach Józefa Borowika

Gdańsk 1972

Sygnatura MAG 258409

Symbol książki

Zygmunt Brocki

Jak powstała makksyma „In mari vita tua”

Rocznik Gdański

1968, tom 38, z. 1, s. 229-232

Sygnatura Mag 03679-38