Kalendarze pomorskie z XIX wieku

Ostatnio dziennikarzy TVP Bydgoszcz zainteresowały zgromadzone w zbiorach Książnicy Kopernikańskiej kalendarze.

Możemy poszczycić się dużym zbiorem kalendarzy z XIX wieku, bowiem okres
2 połowy XIX wieku to czas prawdziwego boomu wydawniczego, jeśli chodzi
o kalendarze.

Każda drukarnia starała się wydawać własny kalendarz.

 

W okresie zaborów kalendarze były obok modlitewników podstawowymi publikacjami w języku polskim jakie trafiały do najszerszego grona odbiorców.

Główną formą w jakiej wychodziły kalendarze była postać książki.

Kalendarze takie obok kalendarium zawierały prognozę pogody, przysłowia ludowe, dane statystyczne, historyczne, porady gospodarcze i domowe.

Kalendarz katolicki dla Ludu Polskiego
Zachodnich Prus i przyległych prowincyi

na rok przestępny 1852

Drukiem i nakładem J. Gółkowskiego

w Chełmnie

Sygnatura WF 2386

 

Chełmiński drukarz Józef Gółkowski zapoczątkował wydawanie popularnych kalendarzy ludowych w 1850 roku gdy ukazał się jego „Kalendarz katolicki dla Ludu Polskiego
Zachodnich Prus i przyległych prowincyi na rok 1851″.

Od 1855 roku  zmienił tytuł na „Kalendarz katolicki dla Ludu Polskiego  dla Zachodnich Prus, W.Ks.Poznańskiego i Szląska”.

Zasób Książnicy obejmuje lata 1852-1857.

Polski kalendarz katolicki dla kochanych wiarusów
w Zachodnich Prusach, W.Księstwie Poznańskiem i Szląsku

na rok zwyczajny 1862
ułożony po raz pierwszy przez majstra od Przyjaciela Ludu

Nakładem Ignacego Danielewskiego
Chełmno (od 1972 Toruń)

Sygnatura WF 57

Kalendarze wydawane w Chełmnie, a od 1872 roku w Toruniu, przez Ignacego Danielewskiego były najpopularniejszymi drukami na Pomorzu Gdańskim w XIX wieku.

Ignacy Danielewski przybył zresztą do Chełmna na zaproszenie Józefa Gółkowskiego
i ożenił się nawet z jego córką.

Używał pseudonimu „majster od Ludu Polskiego” – popularnego czasopisma, którego również był wydawcą.

„Polski kalendarz katolicki” osiągnął 20 tysięczny nakład już w 1865 roku.

Ukazywał się w latach 1862-1897.

Polski kalendarz katolicki dla kochanych wiarusów
Prus Zachodnich, W.Ks.Poznańskiego i Szląska i Warmii.

Nakładem Kazimierza Świta

Toruń

Sygnatura WF 57

 

 

Wydawanie „Polskiego kalendarza katolickiego” Danielewskiego kontynuował w ostatniej dekadzie XIX wieku w Toruniu Kazimierz Świt.

Kalendarz zawierał również wykaz jarmarków, żywoty świętych, wiersze i opowiadania.

W Chełmnie tradycje wydawania kalendarzy kontynuował Walenty Fiałek.

Chełmiński Kalendarz dla Wiarusów
Prus Zachodnich, Warmii, W. Ks. Poznańskiego i Śląska
na rok 1983

Druk. i nakł. W. Fiałka.

Chełmno

Sygnatura MAG 03520

Podobne kalendarze wydawano w wielu innych miastach Pomorza, na przykład Gdańsku i Grudziądzu.

Gdański Kalendarz katolicko-polski dla Wiarusów
Prus Zachodnich Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Szląska

na rok zwyczajny1895
z licznemi obrazkami

Gdańsk : B. Milski, 1893

Sygnatura WF 378

 

 

Nadwiślanin : Illustrowany Katolicki Kalendarz Polski
na rok Pański, Chrześcijański 1897

dla Mazurów, Warmijaków, dla Kaszubów, Kujawiaków, Poznaniaków i Szlązaków, dla wszystkich naszych rodaków

Grudziądz : G. Jalkowski, [1896].

Sygnatura WF 414

 

W Toruniu kalendarze takie wydawali też Lambeck i Buszczyński.

Kalendarz katolicko-polski
na rok 1900

Druk i nakład S. Buszczyńskiego

Toruń

Sygnatura WF 142.01

 

 

Toruński kalendarz katolicko-polski
dla Prus Zachodnich, W. Ks. Poznańskiego i Szląska

na rok zwyczajny 1879

Nakładem i drukiem księgarni Ernesta Lambecka

w Toruniu

Sygnatura WF 343

 

Podobnie jak inne kalendarze, kalendarz Lambecka miał formę książki.

Zawierał prognozę pogody na poszczególne miesiące, na przykład pogodę na maj przewidywał następującą:

„Domysłowy stan powietrza według Knauera:
Mai poczyna się piękną pogodą, 3 grzmot i błyskawica, poczem zimne i pochmurne powietrze, które trwa aż do 8, po którem nastąpią 3 dni łagodne, w nocy z 11 przymrozek, aż do 20 trwa zimno, poczem ciepło aż do 29, ostatnie 2 dni śron i zimno.”

Poza tym zawierał wykaz jarmarków organizowanych w całym pruskim zaborze, wiersze, opowiadania, porady rolnicze i prawnicze, humoreski.

Oprócz kalendarza katolickiego Lambeck wydawał też od 1886 roku kalendarz ewangelicki.

Kalendarz ewangelicko – polski
dla Mazur, Szląska i dla Kaszubów

na rok zwyczajny 1886

Nakładem i drukiem księgarni Ernesta Lambecka

w Toruniu

Sygnatura WF 2280

Kalendarz był wydany w języku polskim, ale czcionką gotycką.

Dzielił się na dwie części – pierwsza obejmowała kalendarium i wykaz jarmarków.

Druga część nosiła tytuł:
„Książka roczna kalendarza ewangelicko-polskiego na rok 1886, zawierająca w sobie powieści, poematy, bajki, rozmaite wiadomości pouczające, anegdoty i żarty – ułożył Jan Karól Sembrzycki w Tylży”.

Niezwykłą popularność kalendarzy i ich rolę opiniotwórczą doceniły również władze pruskie.

Wydawały one propagandowe kalendarze w języku polskim, choć czcionką gotycką.

Najsłynniejszym takim wydawnictwem był „Kalendarz królewsko-pruski ewangelicki” wydawany w Królewcu w latach 1860-1931.

W Książnicy zachował się liczny zbiór kalendarza obejmujący lata 1868-1905.

Kalendarz królewsko – pruski ewangielicki
na rok 1868
który jest rokiem przestępnym zawierającym w sobie 366 dni
Książka roczna : rozmaite wiadomości w sobie zawierająca i pożyteczna ku czytaniu i ku nauce na rok 1868
ułożył go i wydał M. Gerss
w Lecu mieszkający
Nakładem Hartungskiey drukarni
w Królewcu

Sygnatura MAG 50038

Wychodziły oczywiście również kalendarze ludowe w języku niemieckim.

Danziger Volks-Kalendar

für das Jahr1857.

Danzig bei Theodor Bertling

Sygnatura WF 1237

 

 

 

 

Vater Freimuth’s
Illustrirter Familien-Kalender
Für die Ostdeutschen Provinzen, Westpreussen, Ostpreussen, Possen und Pommern
auf das Jahr 1898

Verlag von Jul. Gaebel’s Buchhandlung
Graudenz

Sygnatura MAG 9532

Czytelnikom zainteresowanym zdobyciem dokładniejszych informacji o dziejach kalendarzy XIX-wiecznych polecamy następujące opracowania dostępne w Książnicy Kopernikańskiej:

Bronisława Woźniczka-Paruzel
Polskie kalendarze pomorskie z lat 1850-1914
Wprowadzenie w problematykę badawczą
[w:] Szkice z dziejów piśmiennictwa pomorskiego XVI-XIX wieku
Toruń 1999
s. 87-95
Sygnatura SIRr XXXVf/3

 

Małgorzata Fedorowicz
„Polski kalendarz katolicki…” Ignacego Danielewskiego
z lat 1862-1897
[w:] Szkice z dziejów piśmiennictwa pomorskiego XVI-XIX wieku
Toruń 1999
s. 97-109
Sygnatura SIRr XXXVf/3

 

Edward Gigilewicz
Kalendarze polskie w XIX i XX w.
[w:] Kalendarze
seria: Biblioteka Encyklopedii Katolickiej 2
Lublin 2003
s. 110-116
Sygnatura MAG TN 37142

 

hasło: Kalendarz
[w:] Encyklopedia wiedzy o książce
red. Aleksander Birkenmajer, Bronisław Kocowski,
Jan Trzynadlowski
Wrocław 1971
k. 1087-1092
Sygnatura SIRi XV/IN-15

 

Alojzy Tujakowski
Z dziejów drukarstwa i piśmiennictwa na Pomorzu
400 lat drukarstwa w Toruniu : 1569-1969
Warszawa 1970

Sygnatura SIRr XXXVe/9