Tag Archives: język polski

Previous Page · Next Page

Samuel Bogumił Linde z Torunia – twórca pierwszego Słownika Języka Polskiego

belka

samuelbogumillindeSamuel Bogumił Linde urodził się w Toruniu 24 kwietnia 1771 roku.

Jego ojciec Jan Jacobson Lindt przybył do miasta ze Szwecji w 1749 roku.

Jego matka Anna Barbara z domu Langenhan była córką imigranta z Niemiec.

Ojciec Samuela Bogumiła był mistrzem ślusarskim.

Zajmował się miedzy innymi wyrobem zamków do drzwi, szaf czy skrzyń.

Mieszkał przy ulicy Sadlarskiej (dzisiaj róg ulic Królowej Jadwigi i Małe Garbary)

Linde chodził do szkoły powszechnej na Nowym Mieście.

W latach 1783-1789 uczył się w słynnym Toruńskim Gimnazjum Akademickim.

Rodzice chcieli, żeby podobnie jak brat został pastorem ewangelickim

Studia odbył w Lipsku, gdzie poznał przywódców emigracji po przegranej wojnie w obronie Konstytucji 3 Maja.

 

Samuel Bogumił Linde – portret olejny z 1 połowy XIX wieku, być może pędzla Aleksandra Kokulara – ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Linde nad naukę teologii, przedłożył studia filologiczne.

Został nawet lektorem języka polskiego na Uniwersytecie Lipskim.

Karierę naukową przerwał jednak w związku z wybuchem w kraju insurekcji kościuszkowskiej.

Od 1794 do 1803 roku pracował dla hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego w Wiedniu.

Na jego zlecenie jeździł po Polsce i skupował stare książki, które zaborcy wystawiali na aukcjach w związku z masową likwidacją licznych polskich klasztorów.

 

Zakupy poczynione przez Lindego stały się podstawą Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie.

W 1804 roku Samuel Bogumił Linde przeniósł się do Warszawy, z którą związał swoją dalszą karierę.

Pełnił miedzy innymi funkcje dyrektora Liceum Warszawskiego, dyrektora Biblioteki Publicznej, dyrektora Wojewódzkiego Gimnazjum Warszawskiego.

Jako dyrektor Liceum Warszawskiego był przełożonym profesora języka i literatury francuskiej Mikołaja Chopina – ojca Fryderyka Chopina.

Młody Fryderyk Chopin zadedykował nawet Rondo C-mol żonie Lindego.

Co więcej wykonał rysunek przedstawiający Samuela Bogumiła.

 

slowniklindego2

Samuel Bogumił Linde, Słownik Języka Polskiego, T.I, cz. 1, Warszawa 1807 – ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

W 1807 roku Linde wydał pierwszy tom „Słownika Języka Polskiego”.

Ostatni szósty tom ukazał się drukiem w 1815 roku.

Cechą charakterystyczną Słownika jest to, że objaśnienia wyrazów są podawane w języku polskim (nie w obcym) i ilustrowane są cytatami z polskiej literatury.

Słownik obejmuje 60 tysięcy haseł, które objaśnia 200 tysięcy cytatów.

 

 

 

Osobliwością pracy Lindego jest jego słowotwórstwo – wymyślił miedzy innymi takie słowa jak balsamosprzedawca, baranojedzca, bogojawiciel, morzopławnik, nieboznawca, bezosądny, bezopalny, bezodpowiedny, bezoyczy.

Nowe wyrazy były często kalkami językowymi słów z języków słowiańskich i języka niemieckiego.

W „Słowniku Języka Polskiego” Samuela Bogumiła Lindego znalazło się oczywiście hasło poświęcone Toruniowi.

Torunian określano słowami toruńczyk albo toruńczanin.

W „Słowniku” wspomina się oczywiście o toruńskim pierniku, ale również o toruńskiej cegle – sławnej z czerwoności i twardości.

Popularny był ironiczny zwrot „Zbladł jak cegła toruńska” – co znaczyło zaczerwienił się, zarumienił, spiekł raka.

 

lindepomnik

Samuel Bogumił Linde – pomnik z 1976 roku, autor Witold Marciniak, stoi przed gmachem Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

Samuel Bogumił Linde zmarł 8 sierpnia 1847 roku w Warszawie.

Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.

W 1844 roku Rada Miasta Torunia nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Torunia.

Wcześniej tytuł Honorowego Obywatela Torunia otrzymał jego starszy brat Johann Wilhelm Linde – pastor luterański w Gdańsku.

20 grudnia 1976 roku odsłonięto pomnik Samuela Bogumiła Lindego przed Książnicą Kopernikańską w Toruniu.

Autorem pomnika jest artysta rzeźbiarz Witold Marciniak.

 

Toruń i Getynga uczciły pamięć Lindego ustanawiając w 1996 roku „Nagrodę Miast Partnerskich Torunia i Getyngi im Samuela Bogumiła Lindego”.

Co roku nagrodę otrzymuje para pisarzy z Polski i Niemiec.

W 2007 roku w 200 rocznicę wydania „Słownika Języka Polskiego” obchodzono uroczyście Rok Samuela Bogumiła Lindego.

Książnica Kopernikańska w Toruniu zorganizowała wystawę rocznicową oraz konferencję „Samuel Bogumił Linde z Torunia i jego dzieło. Jubileusz 200 rocznicy wydania Słownika Języka Polskiego”

Referaty wygłoszone na konferencji opublikowano w roczniku „Folia Toruniensia” tom 8/2008 – czasopiśmie naukowym wydawanym przez Książnicę Kopernikańską w Toruniu a dostępnym w internecie na stronie Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej.

W Informatorium dostępne są następujące publikacje poświęcone osobie Samuela Bogumiła Lindego i jego „Słownikowi Języka Polskiego”:

 

1otwartaksiazka5000 zagadek o życiu i twórczości Samuela Bogumiła Lindego / Jerzy Marchewka. – Toruń : Wydawnictwo Jerzy Marchewka, 2007. – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

 

otwartaksiazka50Autobiografia z 1823 roku / Samuel Bogumił Linde ; do druku przygot. i wstępem opatrzył Marian Ptaszyk. – Toruń : Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2000. – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

 

otwartaksiazka50Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego : szkice bibliologiczne / Marian Ptaszyk. – Toruń : Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2007. – Sygnatura SIRr XXVIII/34

 

 

otwartaksiazka50Słownik języka polskiego.T. 1, cz. 1, A-F / Samuel Bogumił Linde. – Warszawa : [b.w.], 1807. – XVII, [60], 668 s. ; 26 cm. – Sygnatura SIRr XXXIIb/2

 

 

otwartaksiazka50Linde z Torunia /Helena Piskorska. – Toruń : Tow. Bibliofilów im. J. Lelewela, 1960. – 29, [3] s., [7] k. tabl. ; 23 cm. – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

 

otwartaksiazka50Opowieść o Lindem i jego słowniku /Feliks Przyłubski. – Warszawa : Wiedza Powszechna, 1955. – 189, [1] s., [1] k. tabl. złoż. : fot. ; 21 cm. – (Biblioteczka dla Każdego). – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

otwartaksiazka50Stanisław Salmonowicz, Droga życiowa Lindego  -W: Samuel Bogumił Linde – twórca pierwszego Słownika języka polskiego / [red. Zygfryd Gardzielewski, et al.]. – Toruń : Oficyna Drukarska Książnicy Miejskiej im. M. Kopernika, 1977. – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

otwartaksiazka50Franciszek Pepłowski, Słownik Języka Polskiego Samuela Bogumiła Lindego – W: Samuel Bogumił Linde – twórca pierwszego Słownika języka polskiego / Toruń : Oficyna Drukarska Książnicy Miejskiej, 1977. – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

otwartaksiazka50Marian Ptaszyk, Toruński portret Lindego, s. 199-202. – W: Rocznik Toruński, T. 17 : 1986. – Sygnatura SIRr II/18t.17

 

 

otwartaksiazka50Krzysztof Mikulski, Toruń w czasach młodości Samuela Bogumiła Lindego – środowisko rodzinne i intelektualne, s. 7-13. – W. Folia Toruniensia, T. 8 : 2008. – Stygnatura SIRr II/34z.8

 

 

otwartaksiazka50Bożena Matuszczyk, Geneza i koncepcje Słownika Samuela Bogumiła Lindego, s. 15-25. – W. Folia Toruniensia, T. 8 : 2008. – Stygnatura SIRr II/34z.8

 

 

otwartaksiazka50Maria Frankowska, Nazwy roślin i ich źródła w Słowniku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego, s. 27-55. – W. Folia Toruniensia, T. 8 : 2008. – Stygnatura SIRr II/34z.8

 

 

otwartaksiazka50Marian Ptaszyk, Czy Linde był jakobinem?, s. 57-67. – W. Folia Toruniensia, T. 8 : 2008. – Stygnatura SIRr II/34z.8

 

 

otwartaksiazka50Iwona Imańska, Pasje bibliofilskie torunian w drugiej połowie XVIII wieku, s. 69-80. – W. Folia Toruniensia, T. 8 : 2008. – Stygnatura SIRr II/34z.8

 

 

otwartaksiazka50Iwona Imańska, Pasje bibliofilskie torunian w drugiej połowie XVIII wieku, s. 69-80. – W. Folia Toruniensia, T. 8 : 2008. – Stygnatura SIRr II/34z.8

 

otwartaksiazka50Życie i działalność Samuela Bogumiła Lindego z Torunia (1771-1847). – Toruń : Książnica Kopernikowska, 2007. – [12] s. : il. ; 21×22 cm. – Sygnatura SIRr IIIB/Linde

 

belka

Tomasz Karpowicz – Kultura języka polskiego

Przedstawiamy kolejną nowość w księgozbiorze Informatorium.

Tomasz Karpowicz

Kultura języka polskiego
Wymowa, ortografia, interpunkcja

Wydawnictwo Naukowe PWN

Wydanie I – 3 dodruk

Warszawa 2012

Sygnatura SIRi XVIb/JP-61

 

Autorem książki jest dr Tomasz Karpowicz z Instytutu Polonistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego oraz z Warszawskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej.

Autor specjalizuje się w językoznawstwie polonistycznym.

Jest członkiem Komisji Ortograficzno – Onomastycznej Rady Języka Polskiego.

Jest współautorem haseł w Wielkim Słowniku Ortograficznym PWN.

Polecane opracowanie to nowoczesny podręcznik akademicki, przeznaczony dla studentów polonistyki ale również nauczycieli języka polskiego i wszystkich miłośników naszej mowy.

Opracowanie wyróżnia się faktem, iż wiele miejsca poświęcono w nim dotychczas pomijanemu zagadnieniu poprawnej wymowy.

Okazuje się również, że mimo wielu dostępnych na rynku słowników ortograficznych, coraz więcej takich błędów pojawia się w tekstach drukowanych, nie mówiąc już o internecie.

Podobnie obniża się poziom znajomości interpunkcji, nawet w drukach urzędowych.

Monografia podzielona jest na trzy części:

Część I – Wymowa

W części pierwszej omówiono naturę polskiej wymowy, zawarto charakterystykę akcentu wyrazowego oraz rozważania nad problemem głosek nosowych.
Szczegółowo wyjaśniono zasady poprawnej wymowy głosek au, eu, bi, fi, mi, pi, wi, gie, kie, ge, ke, ł, li, h, ch, ai, ei, oi, ii, ji, aj.
Okazuje się, że wymowa grup spółgłoskowych zmienia się obecnie coraz szybciej, a akcent wyrazowy odchodzi od wyjątków i zmierza w kierunku ujednolicenia.

Część II – Ortografia

W części drugiej wyjaśniono takie zagadnienia, jak:
– użycie wielkiej albo małej litery
– pisownia łączna lub rozdzielna
– pisownia h, ch, ż, rz, ó, u
– zapisywanie głosek nosowych
– zapisywanie głosek miękkich
– pisownia wybranych grup spółgłoskowych i samogłoskowych
– pisownia wybranych przedrostków oraz przyrostków i zakończeń

Okazuje się, że współcześnie coraz więcej miejsca w ortografii zajmują reguły dotyczące pisowni łącznej i rozdzielnej, czy pisowni wielka i małą litera. Ciekawe jest również zagadnienie istnienia wariantów ortograficznych.

Część III – Interpunkcja

W części trzeciej omówiono użycie kropki, średnika, przecinka, znaku zapytania, wykrzyknika, wielokropka, dwukropka, myślnika, cudzysłowu,nawiasu, apostrofu i łącznika.

Interpunkcja to prawdziwa dżungla przepisów reguł i zasad. Co ciekawe okazuje się, że nie przed każdym spójnikiem że i nie przed każdym zaimkiem który, należy stawiać przecinek.

 

Katarzyna Zawilska – Polszczyzna toruńskich gazet rękopiśmiennych

Przedstawiamy kolejną nowość w księgozbiorze regionalnym
Działu Informacyjno – Bibliograficznego.

Katarzyna Zawilska

Polszczyzna toruńskich gazet rękopiśmiennych z XVII i XVIII wieku
Wybrane zagadnienia

Wydawca: Sorus

Poznań 2007

Sygnatura SIRr XXVIII/41

 

Prezentowana publikacja powstała na podstawie rozprawy doktorskiej.

Autorka jako pierwsza podjęła się analizy toruńskich gazet rękopiśmiennych pod względem filologicznym – dotąd zajmowali się nimi głównie historycy.

Podstawę źródłową dysertacji stanowi zbiór około 2750 egzemplarzy gazet rękopiśmiennych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Toruniu.

Gazety te pochodzą z lat 1671 – 1772.

Jest to największy zbiór prasy rękopiśmiennej na Pomorzu.

W swej rozprawie Katarzyna Zawilska:
– przedstawia charakterystykę językową gazet,
– ukazuje zmiany zachodzące w XVII i XVIII-wiecznym języku gazet,
– porównuje badane rękopisy z językiem ogólnopolskim.

Praca dzieli się na sześć rozdziałów:
1. Toruńskie gazety rękopiśmienne jako źródło historyczno-filologiczne
2. Grafia i ortografia
3. Fonetyka
4. Fleksja
5. Składnia
6. Uwagi o stylistyce

Autorka dołączyła do pracy aneks w postaci wyboru tekstów źródłowych.