Tag Archives: język staropolski

Piotr Artomiusz (Krzesichleb) – toruński pastor – twórca śpiewnika

 

Piotr Artomiusz urodził się w 1552 roku w Grodzisku Wielkopolskim.

Był synem Łukasza Krzesichleba – ławnika i rajcy miejskiego.

Greckie nazwisko Artomiusz przyjął jako tłumaczenie polskiego Krzesichleb (artos – chleb, tomos – przełamany).

W 1586 roku został powołany na urząd polskiego kaznodziei w Toruniu.

 

 

Portret W: Ephraim Oloff, Polnische Liedergeschichte…, Gdańsk 1744, oryginał Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, źródło Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Przez 23 lata był pastorem w kościele Najświętszej Maryi Panny i w kościele św. Jerzego.

W kościele św. Jerzego położonym za murami miasta na Przedmieściu Chełmińskim w nabożeństwach brało udział bardzo dużo polskich luteran.

Artomiusz swoje kazania wygłaszał w języku polskim.

Miał jednak duże uznanie wśród protestantów niemieckich, dzięki czemu został powołany w skład toruńskiego konsystorza.

Piotr Artomiusz opowiadał się za porozumieniem protestantów – luteran, kalwinistów i braci czeskich.

Luterańska Rada Miasta Torunia była jednak wroga unii z innymi protestantami.

 

 

Ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej

Najsłynniejszym dziełem Piotra Artomiusza był Kancjonał – zbiór pieśni religijnych z 1587 roku.

Kancjonał doczekał się kilkunastu wydań (Lipsk, Królewiec, Gdańsk, Toruń, Brzeg).

Kancjonały pojawiły się w związku z rozwojem reformacji.

Zbiory pieśni religijnych w językach narodowych były wykorzystywane bardzo często w protestanckich nabożeństwach.

W zbiorach Książnicy Kopernikańskiej znajduje się trzecie wydanie Kancjonału toruńskiego z 1601 roku.

„Cantional to iest Pieśni Krześćiańskie” zawiera pieśni podane w większości z zapisem nutowym.

 

Nuty rozpisane są w większości na cztery głosy (alt, tenor, bas, sopran).

W pierwszej części Kancjonału pieśni ułożone są w porządku roku liturgicznego (147 pieśni).

W drugiej części pieśni ułożone są tematycznie na różne okazje (184 pieśni).

Kancjonał zamyka katechizm.

Piotr Artomius włączył do Kancjonału również kilkanaście psalmów w przekładzie Jana Kochanowskiego.

Sam wkład Artomiusza w powstanie śpiewnika ograniczył się do zebrania pieśni zakorzenionych już w tradycjach protestanckiej i katolickiej.

Są to teksty XVI-wieczne i starsze średniowieczne.

Często to przeróbki i tłumaczenia utworów łacińskich i niemieckich

Piotr Artomiusz był autorem przynajmniej jednej pieśni – numer CXVII „Panie, pokiż wżdam swey sprawiedliwości”.

Pierwsze litery kolejnych dwunastu zwrotek tej pieśni tworzą imię i nazwisko autora: PIOTR ARTOMIUSZ.

To tzw. akrostych.

Kancjonał toruński jest najpoważniejszym wkładem Torunia w polskie piśmiennictwo XVI wieku.

Odegrał również olbrzymia rolę w dziejach muzyki staropolskiej.

 

Artomiusz był również współautorem słownika łacińsko-niemiecko-polskiego pod tytułem Nomenclator (1591)

Nomenclator był wielokrotnie wznawiany i używany w szkołach Prus Królewskich.

Jako że układ jego był tematyczny, a nie alfabetyczny, pełnił rolę podręcznika i samouczka.

Joanna Kamper-Warejko

Pieśni pasyjne i wielkanocne w Kancjonale Piotra Artomiusza (Toruń 1601)

Toruń 2006

Sygnatura MAG TN 0994-38/3

 

Joanna Kamper-Warejko

Kancjonał Piotra Artomiusza – toruński wkład w piśmiennictwo XVI wieku

Folia Toruniensia
T. 7, s. 33-41

Sygnatura SIRr II/34t.7

 

Teresa Friedelówna

Poezja Jana Kochanowskiego w luterańskim kancjonale toruńskim

Rocznik Toruński
Tom 22 : 1994, s. 329-354

Sygnatura SIRr II/18t.22

 

Teresa Friedelówna

Pieśń Piotra Artomiusa w toruńskim kancjonale z 1601 r.

W: Polszczyzn regionalna Pomorza,
T. 5, s. 7-16

Sygnatura MAG 262191

 

Teresa Friedelówna

Z badań nad kancjonałem toruńskim

Prace Komisji Językoznawczej. T. 25.
Poznańskie Spotkania Językoznawcze. T. 1.
s. 136-143

Sygnatura MAG 262166

Marja  Sipayłłówna

hasło: Artomius (Krzesichleb) Piotr

Polski Słownik Biograficzny
T. 1, s. 168-169

Sygnatura  SIRi XVIa/1t.1

 

Stanisław Salmonowicz

Piotr Artomiusz (Krzesichleb) (1552-1609) – kaznodzieja luterański i pisarz

W: Wybitni ludzie dawnego Torunia
s. 45-49

Sygnatura SIRr IIIa/3a

 

Janusz Małłek

O Piotrze Artomiuszu, pastorze kościoła NMP w Toruniu i jego twórczości

Linguistica Copernicana
nr 2/ 2012, s. 37-50

Sygnatura MAG 06187-8

 

Leon Witkowski

Piotr Artomiusz
Przyczynek do Historii Toruńskich Kancjonałów Ewangelickich

Pomerania, R. IV : 1933, s. 43-64

Sygnatura MAG 65636

 

Karolina Smolarek

Piotr Artomiusz i jego kancjonał toruński z końca XVI wieku

Rocznik Toruński
Tom 41 : 2014, s. 169-186

Sygnatura SIRr II/18t.41

 

Krystyna Wyszomirska

Księgozbiór Piotra Artomiusza zachowany w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Folia Toruniensia, t. 2-3, s. 7-29

Sygnatura SIRr II/34z.2/3

 

hasło; Artomiusz Piotr (1552-1609)

Nowy Korbut – Bibliografia Literatury Polskiej
Piśmiennictwo Staropolskie, tom 2, s. 10-11

Sygnatura SIRi VB/4-t.2

 

Mateusz Pitulski, Przemysław Chudzik – Staropolski wokabularz

Mateusz Pitulski
Przemysław Chudzik

Staropolski wokabularz
gra karciana

Ilustracje: Bartłomiej Kordowski

Wydawca:
Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska

Toruń 2018

Sygnatura:
CZYT A5 Staropolski wokabularz

Gorąco zachęcamy mieszkańców Torunia do odwiedzenia Wypożyczalni Gier w Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8.

Oferujemy 198 tytułów gier planszowych i karcianych.

Szczególnie gorąco polecamy grę karcianą „Staropolski wokabularz”.

Jej autorami są pracownicy Książnicy Kopernikańskiej Mateusz Pitulski i Przemysław Chudzik.

O szatę graficzną zadbał Bartłomiej Kordowski.

Wydawcą gry jest Książnica Kopernikańska.

Wydanie dofinansowano ze środków Narodowego Centrum Kultury w ramach programu „Ojczysty – dodaj do ulubionych 2018” oraz z budżetu Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Gra składa się z 49 kart słów.

Są to niezwykle piękne graficznie, kolorowe ilustracje, będące rysunkowymi wyobrażeniami staropolskich słów.

Słowa należą do siedmiu kategorii:

  • wojna – łupież, ubraniec, walecznica, puszkarz, bruzblach, dośpieć, orz
  • medycyna i człowiek – bindał, blochać, niezytownica, kry, powaczhanie, myciel, puszczadło
  • przyroda – wiodro, biel, duch, gozd, aliment, okrążek, ohniaczek
  • rzemiosło i praca – chąśnik, prasoł, hamry, ceklarz, sierdziączka, knap, wyzynek
  • rozrywka – obłojstwo, rozkosznik, gon, dziwadło, niechajmego, przeigrać, gędźba
  • nauka – przekęsitel, nadychacz, pisadło, gwiazderna, pospiewadlna, szukacz, wiedzenie
  • kuchnia i pożywienie – zamieść, piotruziele, niespanek, jużyna, szołdra, zynzybar, łatka

Gracze wcielają się w spiskowców z 1863 roku.

Grając w „Staropolski wokabularz” konspiratorzy ćwiczą intelekt na równi z ćwiczeniami wojskowymi.

Do gry dołączona jest instrukcja opisująca cel gry, przygotowanie gry, przygotowanie graczy, rozgrywkę, zakończenie gry, warunek zwycięstwa.

Grę wygrywa gracz, który jako pierwszy zgromadzi rzad czterech kart słów tej samej kategorii.

Inną możliwości wygranej jest wykonanie dwóch zadań z przedstawionych na kartach zadań.

W Instrukcji opisano również staropolskie słowa występujące w grze.

„Staropolski wokabularz” jest wymagającą grą pamięciowa, karty rotują, zmieniają się miejscami, połowy nie widzimy.

Gra przeznaczona jest dla dwóch graczy.

Rozgrywka trwa około 20 minut.

Życzymy przyjemnej zabawy.