Tag Archives: luteranie

Next Page

Piotr Birecki, Jarosław Kłaczkow – Kujawsko-pomorskie kościoły ewangelickie dawniej i dziś

 

Piotr Birecki
Jarosław Kłaczkow

Kujawsko-pomorskie kościoły ewangelickie dawniej i dziś

Wydawcy:
Machina Druku
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Toruniu

Toruń 2018

Sygnatura SIRr XXXIV/185

Książka jest albumem zawierającym kilkaset fotografii, dokumentujących ewangelickie sakralne pomniki architektury.

Stanowi ona świadectwo materialnej spuścizny ewangelickich mieszkańców Kujaw i Pomorza.

Historia reformacji rozpoczyna się 500 lat temu w 1517 roku.

Największe miasta Pomorza wprowadziły u siebie zasady protestantyzmu, które zdominowały ich stosunki wewnętrzne.

Na obszarze Pomorza i Kujaw wyznania katolickie i ewangelickie funkcjonowały obok siebie aż do 1945 roku.

XVI wiek – czas reformacji i wiek XIX – okres zaborów – przyniosły wzrost liczby ludności protestanckiej i poprawę jej pozycji prawnej.

Po protestantach pozostały liczne budynki kościelne, a w nich ołtarze, ambony, chrzcielnice, organy, dekoracje malarskie, epitafia, płyty nagrobne, witraże, biblie, śpiewniki, naczynia liturgiczne.

Kościoły ewangelickie funkcjonowały w wielkich miastach i na małych wsiach.

Cześć świątyń ewangelickich była najpierw kościołami katolickimi, inne z ewangelickich przekształcono później na katolickie.

Prawdziwy boom budowlany nastąpił w 2. połowie XIX wieku, kiedy to na naszym obszarze powstało ponad sto nowych świątyń ewangelickich.

Po 1945 roku tylko kilka kościołów pozostało w rękach protestantów.

W albumie zaprezentowano fotografie kościołów z następujących miejscowości:

  1. Bagienica
  2. Brodnica
  3. Bryńsk
  4. Bukowiec
  5. Brzoza
  6. Bydgoszcz
  7. Chełmno
  8. Chełmża
  9. Chodecz
  10. Ciele
  11. Ciężkowo
  12. Dabrowa
  13. Dąbrowa Biskupia
  14. Dąbrowa Chełmińska
  15. Dabrowa Wielka
  16. Dębowa Łąka
  17. Gąski
  18. Gębice
  19. Gniewkowo
  20. Golub-Dobrzyń
  21. Gostkowo
  22. Górna Grupa
  23. Górsk
  24. Górzno
  25. Grabowiec
  26. Grębocin
  27. Gruczno
  28. Grudziądz
  29. Gryźliny
  30. Grzybno
  31. Iłowo
  32. Inowrocław
  33. Iwiec
  34. Izbica Kujawska
  35. Jabłonowo Pomorskie
  36. Janikowo
  37. Janowiec Wielkopolski
  38. Jarantowice
  39. Jeżewo
  40. Kamień Krajeński
  41. Kawki
  42. Kcynia
  43. Kęsowo
  44. Kokocko
  45. Kołodziejewo
  46. Konojady
  47. Koronowo
  48. Kowalewo Pomorskie
  49. Kruszyn
  50. Książki
  51. Kuligi
  52. Kwieciszewo
  53. Laskowo
  54. Lidzbark Welski
  55. Lipno
  56. Lisewo
  57. Lisnowo
  58. Lubawa
  59. Lubicz
  60. Łabiszyn
  61. Łasin
  62. Łąkorz
  63. Łochowo
  64. Makowiska
  65. Mąkowarsko
  66. Michałki
  67. Mogilno
  68. Mokre koło Grudziądza
  69. Mrocza
  70. Murzynko
  71. Nakło nad Notecią
  72. Nicwałd
  73. Nieszawa
  74. Nowa Wieś Wielka
  75. Nowe Miasto Lubawskie
  76. Osie
  77. Osiek nad Notecią
  78. Osielsko
  79. Ostromecko
  80. Ostrowite koło Golubia
  81. Otłoczyn
  82. Pędzewo
  83. Pęperzyn
  84. Piaski koło Grudziądza
  85. Płutowo
  86. Przedecz
  87. Przyłęki
  88. Radzyń Chełmiński
  89. Rojewice
  90. Rojewo
  91. Rynarzewo
  92. Ryńsk
  93. Rypin
  94. Rywałd Królewski
  95. Rzęczkowo
  96. Serock
  97. Sępólno Krajeńskie
  98. Sicienko
  99. Sitno
  100. Solec Kujawski
  101. Sośno
  102. Strzelno
  103. Sumowo
  104. Szafarnia
  105. Szubin
  106. Śliwice
  107. Świecie nad Wisłą
  108. Toruń
  109. Trzebczyk
  110. Tuchola
  111. Wałdowo Szlacheckie
  112. Warlubie
  113. Wąbrzeźno
  114. Wielkie Łunawy
  115. Wieldządz
  116. Więcbork
  117. Włocławek
  118. Włościbórz
  119. Wszedzień
  120. Wtelno
  121. Zelgno
  122. Zławieś Wielka
  123. Zrazim
  124. Żnin

Publikację dofinansowano z budżetu Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Piotr Artomiusz (Krzesichleb) – toruński pastor – twórca śpiewnika

 

Piotr Artomiusz urodził się w 1552 roku w Grodzisku Wielkopolskim.

Był synem Łukasza Krzesichleba – ławnika i rajcy miejskiego.

Greckie nazwisko Artomiusz przyjął jako tłumaczenie polskiego Krzesichleb (artos – chleb, tomos – przełamany).

W 1586 roku został powołany na urząd polskiego kaznodziei w Toruniu.

 

 

Portret W: Ephraim Oloff, Polnische Liedergeschichte…, Gdańsk 1744, oryginał Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, źródło Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Przez 23 lata był pastorem w kościele Najświętszej Maryi Panny i w kościele św. Jerzego.

W kościele św. Jerzego położonym za murami miasta na Przedmieściu Chełmińskim w nabożeństwach brało udział bardzo dużo polskich luteran.

Artomiusz swoje kazania wygłaszał w języku polskim.

Miał jednak duże uznanie wśród protestantów niemieckich, dzięki czemu został powołany w skład toruńskiego konsystorza.

Piotr Artomiusz opowiadał się za porozumieniem protestantów – luteran, kalwinistów i braci czeskich.

Luterańska Rada Miasta Torunia była jednak wroga unii z innymi protestantami.

 

 

Ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej

Najsłynniejszym dziełem Piotra Artomiusza był Kancjonał – zbiór pieśni religijnych z 1587 roku.

Kancjonał doczekał się kilkunastu wydań (Lipsk, Królewiec, Gdańsk, Toruń, Brzeg).

Kancjonały pojawiły się w związku z rozwojem reformacji.

Zbiory pieśni religijnych w językach narodowych były wykorzystywane bardzo często w protestanckich nabożeństwach.

W zbiorach Książnicy Kopernikańskiej znajduje się trzecie wydanie Kancjonału toruńskiego z 1601 roku.

„Cantional to iest Pieśni Krześćiańskie” zawiera pieśni podane w większości z zapisem nutowym.

 

Nuty rozpisane są w większości na cztery głosy (alt, tenor, bas, sopran).

W pierwszej części Kancjonału pieśni ułożone są w porządku roku liturgicznego (147 pieśni).

W drugiej części pieśni ułożone są tematycznie na różne okazje (184 pieśni).

Kancjonał zamyka katechizm.

Piotr Artomius włączył do Kancjonału również kilkanaście psalmów w przekładzie Jana Kochanowskiego.

Sam wkład Artomiusza w powstanie śpiewnika ograniczył się do zebrania pieśni zakorzenionych już w tradycjach protestanckiej i katolickiej.

Są to teksty XVI-wieczne i starsze średniowieczne.

Często to przeróbki i tłumaczenia utworów łacińskich i niemieckich

Piotr Artomiusz był autorem przynajmniej jednej pieśni – numer CXVII „Panie, pokiż wżdam swey sprawiedliwości”.

Pierwsze litery kolejnych dwunastu zwrotek tej pieśni tworzą imię i nazwisko autora: PIOTR ARTOMIUSZ.

To tzw. akrostych.

Kancjonał toruński jest najpoważniejszym wkładem Torunia w polskie piśmiennictwo XVI wieku.

Odegrał również olbrzymia rolę w dziejach muzyki staropolskiej.

 

Artomiusz był również współautorem słownika łacińsko-niemiecko-polskiego pod tytułem Nomenclator (1591)

Nomenclator był wielokrotnie wznawiany i używany w szkołach Prus Królewskich.

Jako że układ jego był tematyczny, a nie alfabetyczny, pełnił rolę podręcznika i samouczka.

Joanna Kamper-Warejko

Pieśni pasyjne i wielkanocne w Kancjonale Piotra Artomiusza (Toruń 1601)

Toruń 2006

Sygnatura MAG TN 0994-38/3

 

Joanna Kamper-Warejko

Kancjonał Piotra Artomiusza – toruński wkład w piśmiennictwo XVI wieku

Folia Toruniensia
T. 7, s. 33-41

Sygnatura SIRr II/34t.7

 

Teresa Friedelówna

Poezja Jana Kochanowskiego w luterańskim kancjonale toruńskim

Rocznik Toruński
Tom 22 : 1994, s. 329-354

Sygnatura SIRr II/18t.22

 

Teresa Friedelówna

Pieśń Piotra Artomiusa w toruńskim kancjonale z 1601 r.

W: Polszczyzn regionalna Pomorza,
T. 5, s. 7-16

Sygnatura MAG 262191

 

Teresa Friedelówna

Z badań nad kancjonałem toruńskim

Prace Komisji Językoznawczej. T. 25.
Poznańskie Spotkania Językoznawcze. T. 1.
s. 136-143

Sygnatura MAG 262166

Marja  Sipayłłówna

hasło: Artomius (Krzesichleb) Piotr

Polski Słownik Biograficzny
T. 1, s. 168-169

Sygnatura  SIRi XVIa/1t.1

 

Stanisław Salmonowicz

Piotr Artomiusz (Krzesichleb) (1552-1609) – kaznodzieja luterański i pisarz

W: Wybitni ludzie dawnego Torunia
s. 45-49

Sygnatura SIRr IIIa/3a

 

Janusz Małłek

O Piotrze Artomiuszu, pastorze kościoła NMP w Toruniu i jego twórczości

Linguistica Copernicana
nr 2/ 2012, s. 37-50

Sygnatura MAG 06187-8

 

Leon Witkowski

Piotr Artomiusz
Przyczynek do Historii Toruńskich Kancjonałów Ewangelickich

Pomerania, R. IV : 1933, s. 43-64

Sygnatura MAG 65636

 

Karolina Smolarek

Piotr Artomiusz i jego kancjonał toruński z końca XVI wieku

Rocznik Toruński
Tom 41 : 2014, s. 169-186

Sygnatura SIRr II/18t.41

 

Krystyna Wyszomirska

Księgozbiór Piotra Artomiusza zachowany w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Folia Toruniensia, t. 2-3, s. 7-29

Sygnatura SIRr II/34z.2/3

 

hasło; Artomiusz Piotr (1552-1609)

Nowy Korbut – Bibliografia Literatury Polskiej
Piśmiennictwo Staropolskie, tom 2, s. 10-11

Sygnatura SIRi VB/4-t.2

 

Reformacja w Toruniu – Wpływ kultury ewangelickiej na rozwój miasta

 

Reformacja w Toruniu
Wpływ kultury ewangelickiej na rozwój miasta

Redakcja katalogu: Joanna Arszyńska, Liliana Lewandowska, Aleksandra Mierzejewska

Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Toruń 2017

Sygnatura SIRr XXXIV/165

Polecamy katalog wystawy „Reformacja w Toruniu – wpływ kultury ewangelickiej na rozwój miasta”, jaka została zorganizowana w Muzeum Okręgowym w Toruniu w dniach 9 czerwca – 15 października 2017 roku.

Wystawa upamiętniła jubileusz 500-lecia wystąpienia Marcina Lutra.

Począwszy od początku XVI wieku do początku wieku XX protestantyzm odgrywał dominującą rolę w Toruniu.

Ewangelickie były mieszczańskie elity Torunia.

Luteranie zdominowali życie polityczne, gospodarcze i kulturalne miasta.

Zgromadzone na wystawie w Muzeum Okręgowym eksponaty ilustrują dzieje toruńskiej reformacji.

Obejmują narodziny protestantyzmu, działalność Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego, obrady Colloquium Charitativum, tumult toruński, rozwój luteranizmu w XIX stuleciu i współczesną gminę ewangelicką.

Na wystawie zaprezentowano dzieła potwierdzające wpływ reformacji na tożsamość miasta Torunia.

Wśród eksponatów znalazły się zabytki piśmiennictwa, rękopisy, starodruki, drzeworyty, miedzioryty, mapy, archiwalia, wyroby rzemiosła artystycznego, przedmioty użytkowe i sakralne.

Katalog poprzedzony jest kilkoma przyczynkami naukowymi, stanowiącymi wprowadzenie do tematyki wystawy:

Janusz Małek – Reformacja i protestantyzm w Toruniu w latach 1521-1817

Piotr Birecki – Na drodze do zbawienia. Życie toruńskiego luteranina między chrztem a pogrzebem

Piotr Birecki – Sztuka w służbie toruńskiego protestantyzmu

Jarosław Kłaczkow – Kościoły ewangelickie w Toruniu w XIX i XX wieku

Sam katalog jest bogato ilustrowany.

Katalog nie tylko wymienia, ale i opisuje wszystkie eksponowane na wystawie obiekty.

Stąd jest skarbnicą wiedzy o ewangelickiej przeszłości Torunia.