Tag Archives: Olędrzy

Next Page

Olędrzy : osadnicy znad Wisły : sąsiedzi bliscy i obcy – pod redakcją Andrzeja Pabiana i Michała Targowskiego

 

Olędrzy
Osadnicy znad Wisły
Sąsiedzi bliscy i obcy 

pod redakcją Andrzeja Pabiana i Michała Targowskiego

Wydawca: Fundacja Ośrodek Inicjatyw Społecznych ANRO

Toruń 2016

Sygnatura SIRr VIb/1-55

Olędrzy przez cztery stulecia kształtowali krajobraz gospodarczy i religijny Pomorza Nadwiślańskiego.

Byli przybyszami z Holandii i Fryzji.

Osiedlali się na terenach zalewowych Wisły.

Wielu z nich było mennonitami – radykalnymi wyznawcami pacyfistycznego nurtu anabaptyzmu.

Z tego powodu byli prześladowani zarówno przez protestantów i katolików z Zachodniej Europy.

XIX wiek przyniósł stopniowy zanik tej społeczności.

Dziś pamięć o Olędrach promuje Fundacja Ośrodek Inicjatyw Społecznych ANRO.

Z jej inicjatywy zorganizowano 22-23 września 2016 roku w Wielkiej i Małej Nieszawce pod Toruniem międzynarodowa konferencję poświęconą dziedzictwu olęderskiemu.

Niniejsza publikacja jest pokłosiem tej konferencji.

W książce znalazły się następujące referaty:

  1. Michał Targowski – Osadnictwo olęderskie w Polsce – jego rozwój i specyfika
  2. Janusz Małłek – Prusy Królewskie – nowa ojczyzna menonitów
  3. Andrzej Pabian – Menonici w dolinie Wisły
  4. Pieter Post – W świecie, ale nie ze świata. Kim są menonici?
  5. Anna Maślak – Wybrane zagadnienia architektury chłopskiej Doliny Dolnej Wisły
  6. Michał P. Wiśniewski – Cmentarze dawnych wsi olęderskich w dolinie Wisły w województwie kujawsko-pomorskim. Stan zachowania i działania ratunkowe
  7. Jarosław Dumanowski – Protestantyzm, Niderlandy i ser. U źródeł tożsamości żywieniowej olędrów
  8. Marcin Gorączko – Historyczne powodzie w Dolinie Dolnej Wisły jako wyzwanie dla kolonizacji olęderskiej
  9. Ewa Tyczyńska – Olęderska wieś po sąsiedzku. Projekt i realizacja Olęderskiego Parku Etnograficznego w Wielkiej Nieszawce.
  10. Aleksandra Paprot – Swoi czy nadal obcy? Działania na rzecz promocji menonitów w oczach współczesnych mieszkańców Żuław i Powiśla
  11. Aleksandra Kleśta-Nawrocka, Rafał Kleśta-Nawrocki – Rekonstrukcje menonickich specjałów
  12. Antoinette Hazevoet – Menonici we współczesnej Europie w perspektywie projektu „Menno-Tour”

„Olędrzy – Osadnicy znad Wisły. Sąsiedzi bliscy i obcy” – Konferencja Naukowa

belkaniebieska2

29092016

„Olędrzy – Osadnicy znad Wisły. Sąsiedzi bliscy i obcy”

Konferencja Naukowa

Fundacja Ośrodek Inicjatyw Społecznych ANRO w Złotorii
Instytut Historii i Archiwistyki UMK
Muzeum Etnograficzne w Toruniu

22-23 września 2016

Wielka Nieszawka-Mała Nieszawka

 

belkaniebieska2

W dniach 22-23 września 2016 r. odbyła się sesja naukowa Olędrzy – osadnicy znad Wisły. Sąsiedzi bliscy i obcy. Pierwszego dnia obrady odbywały się w CSIR Olender w Wielkiej Nieszawie, drugiego – w Sali Delmajk w Małej Nieszawie.

Konferencję otworzyli organizatorzy sesji – dr Michał Targowski z UMK w Toruniu i Andrzej Pabian z Fundacji OIS ANRO. Słowo wstępne wygłosił oraz obrady poprowadził prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski.

Jako pierwszy swój referat przedstawił prof. dr hab. Janusz Małłek. Omówił historię protestantyzmu i katolicyzmu w Prusach Królewskich. Wytłumaczył, skąd tylu olędrów na tym terenie (szczególne znaczenie miała bliskość organizacji form ustrojowych).

Pieter Post, pastor, związany z Uniwersytetem w Amsterdamie, przybliżył słuchaczom współczesne życie mennonitów: rokrocznie urządzają konferencje i spotkania w poszczególnych krajach, wydają czasopismo on-line. Zwrócił uwagę na bardzo dużą różnorodność tego ruchu – odłamy konserwatywne funkcjonują obok niezwykle liberalnych. W niektórych krajach kobiety mogą odprawiać liturgię. Jedne frakcje nie pozwalają na korzystanie ze środków masowego przekazu, są zamknięte na świat zewnętrzny. Obecnie jednak większa część kongregacji mennonickich jest zdecydowanie bardziej otwarta niż dawniej. Chętnie przyjmują w swe szeregi osoby homoseksualne, transpłciowe, traktują wszystkich ludzi jednakowo. Działają na rzecz uchodźców. Kościół mennonicki ma charakter kongregacyjny (nie ma struktury hierarchicznej, lecz demokratyczną). Chrzest dorosłych i teologia pokoju to cechy charakterystyczne anabaptystów mennonickich.

O „Mennonitach nad Dolną Wisłą” mówił kolejny prelegent – Andrzej Pabian. Zaczął od zdefiniowania pojęć „mennonici” (grupa wyznaniowa, która wyodrębniła się w XVI w. z anabaptyzmu) i „olędrzy” (osadnicy lokowani
na obszarze Polski Północnej, Wielkopolski i Mazowsza). Następnie referent omówił cechy charakterystyczne religijności mennonickiej, historię gmin mennonickich w Sosnówce, Mątwach, Chełmnie i Grupie. Zwrócił uwagę, iż zachowały one są odrębność aż do II wojny światowej.

Po dyskusji i przerwie głos zabrał dr Michał Targowski. W wystąpieniu „Pracowici sąsiedzi. Osadnictwo olęderskie nad dolną Wisłą w XVI-XIX w.” jeszcze raz sprecyzował pojęcia, będące kluczowymi dla całego spotkania: menonici to wyznawcy mennonityzmu, Holendrzy – mieszkańcy Holandii, zaś olędrzy (holendrzy)  – grupa ludności wiejskiej. W XVI w. w osadach olęderskich gros stanowili Holendrzy i mennonici, w kolejnych wiekach się to zmieniło. Prelegent omówił prawo olęderskie (postanowienia kontraktów):
1. wolność osobista osadników,
2. samodzielność gospodarcza,
3. użytkowanie ziemi na zasadzie dzierżawy,
4. czynsz pieniężny z małym udziałem lub bez danin i darowizn,
5. wybieralny samorząd wiejski,
6. dodatkowe uprawnienia gmin olęderskich,
7. wolność wyznania.
Olędrzy byli, w przeciwieństwie do polskich chłopów, wolni. Wzorzec gospodarności olęderskiej miał dobry wpływ na polską wieś, stał się dla wielu wzorem organizacji społeczności gminnej.

Johann Driediger  w referacie „Z doliny Wisły na ukraińskie i rosyjskie stepy. O migracji nadwiślańskich mennonitów do Rosji w XVIII-XX w.” opowiedział zgromadzonym o zaproszeniach do osiedlania się wystosowanych do mennonitów przez Katarzynę II w roku 1763 i Aleksandra I w 1801 r. W trakcie wojen Rosja poniosła duże straty w ludziach, poza tym zdobyła sporo ziem niezamieszkanych i chciała te obszary zaludnić, zwłaszcza tak doświadczonymi osadnikami. Olędrzy zaczęli migrować na większą skalę z terenów nadwiślańskich do Rosji dopiero od lat 80. XVIII. Po 1874 r. około jedna trzecia mennonitów wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Po II wojnie wielu menonitów wyjechało z Rosji do Niemiec.

Antoinette Hazevoet i Hajo Hajonides opowiedzieli o działalności „Menno Simons Center” (organizowanie konferencji, popularyzowanie mennonityzmu, próba integracji menonitów rozsianych na całym świecie), a także o programie „Eumen.net”. Ma on zjednoczyć mennonitów w Europie, dominujące na północy kontynentu organizacje liberalne i konserwatywne na południu. W ramach projektu jego członkowie odbyli podróż po poszczególnych krajach europejskich i zapoznali się z życiem funkcjonujących w nich kongregacji.

belkaniebieska2

Poniżej program całej sesji naukowej:

22 września 2016 r.

9.30-9.50 otwarcie i powitanie gości

9.50-10.10 prof. dr hab. Janusz Małłek, Prusy Królewskie – ojczyzna mennonitów

10.10-10.30 dr Pieter Post, Kim są mennonici?

10.30-10.50 Andrzej Pabian, Mennonici nad Dolną Wisłą

10.50-11.10 dyskusja

11.30-11.50 dr Michał Targowski, Pracowici sąsiedzi. Osadnictwo olęderskie nad dolną Wisłą w XVI-XIX w.

11.50-12.10 Johann Driediger, Z doliny Wisły na ukraińskie i rosyjskie stepy. O migracji nadwiślańskich mennonitów do Rosji w XVIII-XX w.

12.10-12.30 Antoinette Hazevoet, Hajo Hajonides, Mennonici we współczesnej Europie w perspektywie projektów Menno Simons Center

12.30-12.50 dyskusja

12.50-13.45 spotkanie fakultatywne (w przerwie obiadowej)

13.45-15.00 zwiedzanie Olęderskiego Parku Etnograficznego w Wielkiej Nieszawce

15.00-15.20 dr hab. Jarosław Dumanowski, prof. UMK, Protestantyzm, kuchnia i ser. Kuchnia holenderska w XVI-XVII w.

15.20-15.40 Anna Maślak, Wybrane zagadnienia architektury olęderskiej Doliny Dolnej Wisły

15.40-16.00 Jarosław Pawlikowski, Olędrzy i mennonici w Wielkiej Nieszawce i okolicach

16.00-16.20 dyskusja

16.20-16.50 Aleksandra Paprot, Oswojeni, czy nadal obcy? Mennonici w oczach współczesnych mieszkańców Żuław i Powiśla

16.50-17.10 Łukasz Kępski, Tradycje olęderskie i mennonickie w działalności Żuławskiego Parku Historycznego i Klubu Nowodworskiego

17.10-17.30 Ewa Tyczyńska, Olęderska wieś po sąsiedzku. Projekt i realizacja skansenu w Wielkiej Nieszawce

17.30-17.50 Michał P. Wiśniewski, Cmentarze dawnych wsi olęderskich w dolinie Wisły w województwie kujawsko-pomorskim. Stan zachowania i działania ratunkowe

17.50-18.00 podsumowanie i zamknięcie sesji

18.00-19.00 pokaz filmu o mennonitach

23 września 2016 r.

15.30-16.00 przedstawienie teatralne pt. Módl się i pracuj – God met ons na podstawie Wilkierza Wielkiej Nieszawki z 1771 r. w wykonaniu Teatru Janek Wędrowniczek (reż. Izabela Płaczkiewicz)

16.00-16.30 spotkanie ekumeniczne w kościele pomennonickim w Małej Nieszawce

16.30-16.50 dr Aleksandra Kleśta–Nawrocka, Smak historii i pamięci. Opowieść o kreacji i próbach rekonstrukcji mennonickich specjałów

16.50-17.30 panel dyskusyjny

17.30-19.00 Degustacja potraw opartych na tradycji kulinarnej osadników olęderskich (w czasie spotkania część artystyczna)

belkaniebieska2

Maria Skiwska – Mennonici na terenie Basenu Grudziądzkiego w XVI – XVIII wieku

Przedstawiamy kolejną nowość w księgozbiorze regionalnym
Działu Informacyjno – Bibliograficznego.

Maria Skiwska

Mennonici na terenie Basenu Grudziądzkiego w XVI – XVIII wieku

Wydawca:
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza
Klub „Centrum” Spółdzielni Mieszkaniowej

Grudziądz 2012

Sygnatura SIRr VIb/3-21

 

Polecane opracowanie to praca magisterska Marii Skiwskiej obroniona
na Wydziale Nauk Historycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Książka dotyczy kolonizacji mennonickiej  na terenie Basenu Grudziądzkiego.

Basen Grudziądzki to obszar między miejscowościami: Gogolin, Zakurzewo, Sartowice i Krusze.

Mennonici to odłam anabaptystów, którego założycielem był reformator z Fryzji w Holandii Menno Simonis (1498-1559).

Byli prześladowani przez innych protestantów i dlatego przenosili się od XVI wieku do Rzeczypospolitej, gdzie nazywano ich olędrami.

Zasłynęli u nas jako znawcy sposobów walki z powodziami, specjaliści w odwadnianiu terenów podmokłych i eksperci w regulacji rzek.

Osiedlali się wzdłuż dolnego biegu Wisły.

Chronologicznie książka obejmuje trzy stulecia – od 1565 do 1773 roku.

Autorka dokładnie opisała aż 42 olęderskie osady.

Autorka zbadała geografię osadnictwa, liczebność osad mennonickich oraz okresy nasilenia i osłabienia kolonizacji olęderskiej.

Maria Skiwska przeanalizowała również kontrakty osadnicze i szczególne regulacje osadnictwa na”prawie holenderskiem”.

Interesujący jest opis szkolnictwa olęderskiego i życia religijnego gmin mennonickich.

Z opracowania dowiemy się jakie korzyści przyniosła kolonizacja właścicielom ziemskim, a jakie osadnikom.

Bardzo ciekawy jest rozdział poświęcony wsi mennonickiej, architekturze olęderskiej, stylowi życia mennonitów.

Autorka dokonała inwentaryzacji gospodarstw mennonickich, ustalenia ilości posiadanego inwentarza i stanu budynków.

Rozważania kończy przedstawienie relacji miedzy olędrami a królami Rzeczypospolitej, biskupami chełmińskimi, duchowieństwem katolickim, miejscowa szlachtą i resztą polskiego społeczeństwa.

Autorka zamieściła w pracy wiele mapek, które ilustrują osadnictwo mennonickie.

Szczegółowe informacje ujęte zostały w rozmaitych zestawieniach tabelarycznych.

Gorąco polecamy.