Tag Archives: prasa pomorska

Szkółka Narodowa – Szkoła Narodowa – najstarsze czasopismo polskie na Pomorzu

 

Szkółka Narodowa

Chełmno 1848-1849

 

Szkoła Narodowa

Chełmno 1849-1850

Wiosna Ludów 1848 roku przyniosła mieszkańcom Królestwa Prus krótki okres liberalnej swobody.

Zniesiono wówczas cenzurę prewencyjną i system koncesyjny.

Wybuchło ożywienie patriotyczne wśród Polaków na Pomorzu.

Z inicjatywy ks. Antoniego Knasta i ks. Jana Bartoszkiewicza rozpoczęto wydawanie tygodnika „Szkółka Narodowa”.

Pierwszy numer ukazał się z datą 2 lipca 1848 r.

Był to dzień odpustu Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny.

 

Czasopismo było najpierw drukowane w drukarni Wilhelma Teodora Lohde, a od wiosny 1849 w drukarni Józefa Gółkowskiego.

5 kwietna 1849 roku „Szkółka Narodowa” zmieniła tytuł na „Szkoła Narodowa”.

Ostatni jej numer ukazał się z datą 27 czerwca 1850 roku.

Pismo wychodziło początkowo w każdy piątek, później w każdy czwartek.

 

 

 

Redaktorem „Szkółki Narodowej” był jej założyciel ksiądz licencjat Antoni Knast – Wielkopolanin z pochodzenia.

Był on również nauczycielem religii w miejscowym chełmińskim gimnazjum.

Jego zasługą było uzyskanie zezwolenia władz pruskich na naukę języka polskiego oraz na posługiwanie się językiem polskim na lekcjach religii.

Kierował czasopismem, nawet gdy formalnie musiał zrezygnować z działalności dziennikarskiej wskutek zakazu ze strony władz kościelnych.

 

 

Od 23 sierpnia 1849 roku formalnie funkcję redaktora tygodnika zaczął sprawować Józef Gółkowski.

Józef Gółkowski był też wydawcą i drukarzem „Szkoły Narodowej”.

Współpracował z pismem ks. Jan  Bartoszkiewicz (proboszcz chełmiński), Julian Prejs oraz Ignacy Łyskowski.

Większość artykułów nie była podpisana.

Pismo było przeznaczone dla ludności polskiej z terenów Pomorza Gdańskiego (prowincja Prusy Zachodnie).

 

Redakcji zależało na pozyskaniu czytelnika ludowego – mieszczan i chłopów.

Rozbudzano świadomość narodową i odrębność językową wśród szerokich rzesz Polaków.

Redakcja współpracowała ściśle z „Ligą Polską” – organizacją skupiająca Polaków z terenu zaboru pruskiego w okresie Wiosny Ludów.

Opowiadano się za legalizmem działań – uznano, że petycje i uchwały będą najlepszymi środkami walki narodowej.

 

 

Każdy numer liczył co najmniej cztery strony, ale bardzo często dołączano dodatki.

Numeracja stron była ciągła przez cały rok.

Tygodnik był profesjonalnie redagowany.

Zamieszczał dużo korespondencji z różnych miejscowości Pomorza.

Drukowano artykuły polityczne, sprawozdania parlamentarne, informacje o działalności stowarzyszeń, petycje, listy otwarte, polemiki.

Bardzo ważne miejsce zajmowały artykuły o treści religijnej.

 

Co więcej „Szkółka Narodowa” publikowała również powieści w odcinkach.

Represje ze strony władz pruskich doprowadziły w końcu do upadku pisma.

Władze zakazały poczcie rozsyłania „Szkoły Narodowej”.

Odmowa rozsyłania była równoznaczna z zakazem ukazywania się.

Abonament pocztowy stanowił wówczas podstawę kolportażu każdej gazety.

Książnica Kopernikańska w Toruniu posiada w swych zbiorach czasopismo Szkółka Narodowa / Szkoła Narodowa.

Czasopismo z oryginału (sygnatura WF 3880) zostało zmikrofilmowane (sygnatura mikrofilmu M 1013).

Na mikrofilmie znajduje się:

Szkółka Narodowa – rok 1848 – Nr 1 – Nr 27 – strony 1-140

Pierwszy numer z datą 2 lipca 1848

Szkółka Narodowa – rok 1849 – Nr 1 – Nr 13 – strony 1-86

5 kwietnia nastąpiła zmiana tytułu na „Szkoła Narodowa”.

Szkoła Narodowa – rok 1849 – Nr 1 – Nr 39 – strony 87-296

Szkoła Narodowa – rok 1850 – Nr 14 – Nr 26 – strony 53-108

Ostatni numer z datą 27 czerwca 1850

Niestety nie posiadamy w naszych zbiorach numerów 1-13 Szkoły Narodowej z 1850 roku.

Tadeusz Cieślak

Z dziejów prasy pomorskiej na Pomorzu Gdańskim w okresie zaboru pruskiego

Gdańsk 1964

Sygnatura SIRr XXXVd/1

 

Jacek Banach

Prasa polska Prus Zachodnich w latach 1848-1914

Gdańsk 1999

Sygnatura SIRr XXXVd/22

 

ks. Alfons Mańkowski

Dzieje drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich – Część II. Chełmno

Roczniki Towarzystwa naukowego w Toruniu, tom XIV, s. 49-101

Sygnatura SIRr II/1-R.13-15

 

Szczepan Wierzchoslawski

Od upadku polski do odzyskania niepodległości 1795-1920

W: Dzieje Chełmna. Zarys monograficzny
wydanie II zmienione
s. 197-280

Sygnatura SIRr VIII/C-1b

Wiktor Kulerski (1865-1935) – wydawca „Gazety Grudziądzkiej”

belkaniebieska2

historia_drukarstwa

Wiktor Kulerski urodził się w 1865 roku w Grucie pod Grudziądzem.

Jego ojciec był nauczycielem w Radzyniu Chełmińskim, który z racji wykonywanego zawodu na państwowej posadzie ulegał germanizacji.

W 1883 roku Wiktor Kulerski został wydalony z Seminarium Nauczycielskiego w Grudziądzu za udział w uroczystości poświęconej zwycięstwu Jana III Sobieskiego pod Wiedniem.

 

 

Pracował jako guwerner w domach ziemiaństwa pomorskiego.

Studia zakończył eksternistycznie.

Nie chcąc pracować jako nauczyciel w niemieckiej szkole – otworzył w Sopocie pensjonat.

 

wiktorkulerski2

Wiktor Kulerski – fotografia W: Karol Rzepecki, Pobudka wyborcza, Poznań 1907, s. 146, Sygnatura SIRr VIb/6-27t.1

Poświęcił się też działalności społecznej i narodowej, zakładał polskie towarzystwa ludowe i oświatowe, wygłaszał wykłady z literatury i historii zakładał polskie szkółki, pisał do gazet.

1 października 1894 roku kazał się pierwszy numer „Gazety Grudziądzkiej”.

Już w pierwszym roku jej działalności został skazany na 3 miesiące wiezienia za obrazę pruskiej administracji.

W sumie władze pruskie wytoczyły „Gazecie Grudziądzkiej” aż 87 procesów.

 

 

 

 

Najczęściej pozywany był redaktor Bolesław Sobiechowski – 18 razy w I instancji tylko w latach 1900 – 1901.

Skazany został łącznie na karę 1240 marek grzywny oraz 1 rok, 5 miesięcy i dwa tygodnie więzienia.

 

Wiktor Kulerski zyskał dużą popularność w społeczeństwie, co przyniosło mu przydomek „Hetmana Ludu” i wybór na posła w niemieckim parlamencie od 1903 do 1911 roku.

Jednak jego ludowa kandydatura spotkała się z gwałtowną krytyką ze strony innych działaczy narodowych, wywodzących się tradycyjnie z kręgów ziemiaństwa.

 

wikkul4

Sygnatura M 526, M 1025-1028

Stały wzrost sprzedaży „Gazety Grudziądzkiej” pozwolił Wiktorowi Kulerskiemu kupić w 1910 roku 34 morgowe gospodarstwo w Tuszewie pod Grudziądzem.

Tu wybudował „Zakłady Graficzne i Wydawnicze Wiktora Kulerskiego „, które otworzył uroczyście w 1913 roku.

Składały się one kilku budynków.

Pierwszy mieścił administracje i redakcję, w  drugim znajdowały się dwie hale maszyn. trzeci budynek stanowił elektrownię zakładową, dalej znajdowały się magazyny.

Drukarnia miała również własną bocznicę kolejową.

 

 

Zakłady Kulerskiego zatrudniały ponad 100 osób.

Wprowadził 8-godzinny dzień pracy, urlopy wypoczynkowe, obiady, łazienki, bibliotekę, wycieczki dla pracowników.

 

 

wikkul3

Sygnatura MAG 8751

Najważniejszą pozycją wydawniczą Zakładów Kulerskiego była oczywiście „Gazeta Grudziądzka”, której nakład osiągnął w 1914 roku ponad 128 000 egzemplarzy.

To trzeci wynik spośród wszystkich gazet (również niemieckich) wydawanych w Cesarstwie Niemieckim.

Wśród gazet polskich „Gazeta Grudziądzka” miała największy nakład w skali całego świata.

W tym czasie nakłady „Gazety Toruńskiej” i „Dziennika Poznańskiego” sięgały zaledwie 3000 egzemplarzy.

 

 

To ewenement zważywszy na fakt, że tylko 11 % mieszkańców Grudziądza było wówczas Polakami, a samo miasto miało około 24 tys. mieszkańców.

 

wikkul5

Sygnatura SIRr XXXV/d-13

Okazuje się, ze 50 % nakładu gazety sprzedawano w Nadrenii i Westfalii.

„Gazeta Grudziądzka” wychodziła trzy razy w tygodniu (we wtorki, czwartki, soboty).

Wiktor Kulerski kierował swoja gazetę do ludu, nie do ziemiaństwa, kupców czy fabrykantów.

„Gazeta Grudziądzka” wypłacała zapomogi wdowom i sierotom po zmarłych czytelnikach (abonentach).

 

 

 

Bardzo często ukazywały się również bezpłatne dodatki do gazety:
– „Gość Świąteczny”
– „Przyjaciel Dziatwy”
– „Dodatek rolniczo-przemysłowy”
– „Gospodarz”
– „Robotnik”
– „Śmiech”
– „Dobra Gospodyni”

Każdy z abonentów dostawał tez co roku bezpłatny „Kalendarz Mariański”  – kolorowany i ilustrowany.

Wydawnictwo „Gazety Grudziądzkiej” drukowało również książki.

Także one były bezpłatnie rozsyłane do abonentów.

Okazuje się, że drukarnia Wiktora Kulerskiego wydawała w latach 1894-1939 blisko 300 tytułów książek, broszur i innych publikacji.

Były wśród nich kalendarze, śpiewniki, powieści, modlitewniki, przewodniki, elementarze, listowniki, dramaty, podręczniki, książki historyczne, legendy, czytanki dla dzieci, bajki, poradniki medyczne, domowe i prawne, kolorowe obrazki.

Trafiały one do czytelników w gigantycznych nakładach sięgających kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy.

Rozesłano bezpłatnie 500 tys. egzemplarzy kalendarzy, 700 tys. egzemplarzy książek, 900 tys. kolorowych obrazków.

„Gazeta Grudziądzka” największy rozkwit przezywała tuż przed wybuchem I wojny światowej.

W okresie międzywojennym szykany władz sanacyjnych i wielki kryzys gospodarczy stopniowo doprowadziły do jej upadku.

Wiktor Kulerski tradycyjnie sprzyjał bowiem Polskiemu Stronnictw Ludowemu „Piast” – z jego ramienia w latach 1928-1935 zasiadał w Senacie.

wikkul6

Sygnatura SIRr VIb/7-44

W latach1920-1921 Wiktor Kulerski z ramienia Międzynarodowej Komisji Granicznej, zaangażował się w wytyczenie granicy między Pomorzem a Niemcami.

Dzięki niemu przekazano Polsce most na Wiśle w Opaleniu koło Kwidzyna.

Most został w 1928 roku przeniesiony do Torunia i do dziś służy jego mieszkańcom.

Wiktor Kulerski zmarł w 1935 roku, a kierownictwo Zakładów Graficznych objął po nim jego syn Witold Kulerski.

 

 

 

 

W 1939 roku „Gazeta Grudziądzka” przestała ukazywać się w Grudziądzu.

Została przeniesiona do Poznania, gdzie wychodziła pod tytułem „Gazeta Ludowa dawniej Gazeta Grudziądzka”.

W 1945 roku Niemcy podczas wycofywania się z Grudziądza wysadzili Zakłady Wiktora Kulerskiego w powietrze.

belkaniebieska2

W Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu dostępne są niemal wszystkie roczniki „Gazety Grudziądzkiej”.

Niestety nie mamy egzemplarzy z lat 1894-1896.

Egzemplarze z lat 1897-1916 udostępnia się tylko na mikrofilmie.

Został on sporządzony na podstawie oryginalnych egzemplarzy z Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. Wasyla Stefanyka.

W Książnicy zachowały się papierowe egzemplarze z lat 1915-1919, 1921-1922, 1924-1939.

Szczegółowe informacje o zasobie „Gazety Grudziądzkiej” w zbiorach Ksiąznicy Kopernikańskiej czytelnik może odnaleźć w Zeskanowanym Katalogu Kartkowym Czasopism pod adresem:
http://www1.ksiaznica.torun.pl:8002/

Poniżej link do „Gazety Grudziądzkiej” w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej:
http://kpbc.umk.pl/dlibra/publication?id=47641

Również Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu posiada w swoich zasobach cyfrowych zeskanowane roczniki „Gazety Grudziądzkiej”:
http://www2.oss.wroc.pl/szukaj/kzc/index.php

belkaniebieska2

150otwartaksieganiebieskaTeresa Perkowska

Zakłady Graficzne Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu i ich działalność wydawnicza : (1894-1939)

Roczniki Biblioteczne. Z. 3-4 : 1965

s. 273-363

SIRr   XXXVe/22

 

 

150otwartaksieganiebieskaJanusz Hinz, Stanisław Poręba

Bibliografia wydawnictw zwartych opublikowanych przez „Gazetę Grudziądzką” Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu

Grudziądz 2006

Sygnatura SIRr I/46

 

 

150otwartaksieganiebieskaTeresa Astramowicz-Leyk

Wiktor Kulerski (1865-1935)
Polityk – wydawca – dziennikarz

Toruń 2006

Sygnatura SIRr IIIB/Kulerski

 

 

150otwartaksieganiebieskaTomasz Krzemiński

Polityk dwóch epok
Wiktor Kulerski

Toruń 2008

Sygnatura SIRr IIIB/Kulerski

 

 

150otwartaksieganiebieskaGrażyna Gzella

Procesy prasowe redaktorów „Gazety Grudziądzkiej” w latach 1894-1914

Toruń 2010

Sygnatura SIRr XXXVd/34

 

 

150otwartaksieganiebieskaTadeusz Cieślak

„Gazeta Grudziądzka” (1894-1918), fenomen wydawniczy

Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza. T. 3 z. 2.

s. 175-188

Sygnatura SIRr II/17t.3z.2

 

 

150otwartaksieganiebieskaAleksander Markwicz

Życie Pomorza.
Królewskie miasto Grudziądz.

Grudziądz 1920

Sygnatura SIRr  VIII/Gr-19

 

 

150otwartaksieganiebieska30 lat Gazety Grudziądzkiej

Grudziądz 1924

Sygnatura SIRr XXXVd/13

 

 

 

150otwartaksieganiebieskaKto zdobył dla Polski most ongi opaleński a dziś toruński ?

Grudziądz  1934

Sygnatura SIRr VIb/7-44

 

 

 

150otwartaksieganiebieskaWiktor Kulerski

Z moich wspomnień. Dlaczego założyłem „Gazetę Grudziądzką”, jakie jej były cele?
s. 19-24

W: Księga Pamiątkowa Dziesięciolecia Pomorza
Toruń 1930
Sygnatura SIRr VIb/7-3a

 

 

150otwartaksieganiebieskaKalendarz Jubileuszowy 30-lecia Gazety Grudziądzkiej na rok 1925

Grudziądz 1924

Sygnatura MAG 8751

 

 

 

150otwartaksieganiebieskaW 100-lecie „Gazety Grudziądzkiej” (1894-1994)

Grudziądz 1994

 

Zawartość:

 

  • Zbigniew Walczak, W 100-lecie założenia „Gazety Grudziądzkiej”
  • Regina Potęga-Magdziarz, Ważniejsze książki i broszury wydane przez Wiktora Kulerskiego
  • Stanisław Poręba, Redaktorzy i współpracownicy „Gazety Grudziądzkiej” (1894-1939)
  • Henryk Bierut, Jak uczczono Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu
  • Eugeniusz Chmielewski, Drukarnie i Zakłady Graficzne Wiktora Kulerskiego
  • Tadeusz Rauchfleisz, Z dziejów Księgarni Wysyłkowej Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu
  • Henryk Stopikowski, Działalność Wiktora Kulerskiego na polu krajoznawstwa

belkaniebieska2