Tag Archives: Prusy Wschodnie

Altpreussische Biographie

 

Altpreussische Biographie

1936 – 2015

Wydawca:
Historischen Kommission
für ost- und westpreussische Landesforschung

Königsberg –  Marburg/Lahn

„Altpreußische Biographie” ukazywało się od 1936 roku w Królewcu.

Biografia była wydawana w poszytach – składkach (Lieferung).

Takie wydawnictwo charakteryzuje się tym, ze ostatnie hasło biograficzne w poszycie może urywać się w połowie, żeby być kontynuowanym w kolejnym numerze.

Poszyty są wydawane co jakiś czas.

Kilka poszytów tworzy jeden tom.

Biografia Staropruska obejmuje osoby związane z Prusami Wschodnimi i Prusami Zachodnimi.

Bibliografię wydawała Komisja Historyczna do Badań Krajoznawczych Prus Wschodnich i Zachodnich (Historische Kommission für ost- und westpreussische Landesforschung).

Komisja została założona w 1923 roku w Królewcu, dziś działa dalej w Marburgu.

Twórcą i pierwszym redaktorem „Altpreußischen Biographie” był dr Christian Krollmann.

Granice administracyjne prowincji Westpreussen i Ostpreussen w latach 1878 – 1918

 

Christian Krollmann urodził się w 1866 roku w Bremie.

W 1904 roku obronił pracę doktorską na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu na temat historii Prusów.

Był dyrektorem Biblioteki Miejskiej i Archiwum Miejskiego w Królewcu.

Opublikował szereg książek i artykułów poświęconych zakonowi krzyżackiemu, historii Prus Wschodnich i Zachodnich, średniowiecznym zamkom i miastom, nowożytnej wojskowości.

Zmarł w Królewcu w 1944 roku.

Zasłynął jako twórca słownika biograficznego, który jest podstawowym źródłem informacji dla badaczy przeszłości Prus Królewskich i Prus Książęcych.

Pierwszy tom Biografii Staropruskiej ukazał się w całości 1941 roku w Królewcu.

W sumie składał się z trzynastu poszytów i zawierał hasła osobowe do litery M (Abegg-Malten).

Christian Krollmann wydał w Królewcu w latach 1942 -1944 jeszcze trzy części tomu II.

Obejmowały one hasła od Maltitz do Polenz.

W wojennej zawierusze reszta materiałów opracowanych przez Krollmanna zaginęła.

Tom drugi został dokończony i doprowadzony do litery Z już po śmierci Christiana Krollmanna.

Jego pracę kontynuowano w Niemczech Zachodnich.

Dwadzieścia lat po zakończeniu II wojny światowej Kurt Forstreuter i Fritz Gause opracowali i wydali w latach 1961-1967 części 4-7 tomu II „Altpreußische Biographie”.

Biografia Staropruska objęła tym samym, po trzydziestu latach od ukazania się pierwszego poszytu, hasła od A do Z.

Kolejne tomy ukazywały się odtąd systematycznie.

  • Tom III – opracowanie: Kurt Forstreuter, Fritz Gause – 1975 – Marburg/Lahn
  • Tom IV – opracowanie: Ernst Bahr, Gerd Brausch – 1984, 1989, 1995 – Marburg/Lahn
  • Tom V – opracowanie: Klaus Bürger – 2000, 2007, 2015 – Marburg/Lahn

Niestety kolejni wydawcy Biografii Staropruskiej nie doczekali się ukończenia całości dzieła.

Fritz Gause zmarł w 1973 roku, Kurt Forstreuter w 1979, Ernst Bahr w 1987, Gerd Brausch w 1995, Klaus Bürger w 2010 roku.

Ostatni tom doprowadził do końca Bernhart Jähnig przy współpracy Joachima Artza.

Tym samym prace nad „Altpreußische Biographie” zostały zakończone.

Biografia Staropruska jest dziś uznawana za najlepszą regionalna biografię niemiecką.

W Informatorium Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu dostępne są trzy tomy Biografii Staropruskiej.

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 1, Abegg – Malten

Königsberg 1941

Sygnatura SIRr IIIA/1t.1

 

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung , von Maltitz – Mrongovius

Königsberg 1942

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.1

 

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 2 – Mrongovius – Oldenburg

Königsberg 1943

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.2

 

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 3 – Oldenburg – Polenz

Königsberg 1944

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.3

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 4 – Polenz – Sadorski

Marburg/Lahn 1961

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.4

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 5 – Sämmann – Steenke

Marburg/Lahn 1963

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.5

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 6 – Steffeck – von Venrade

Marburg/Lahn 1965

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.6

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 7 – Ventzki – von Zychlinski

Marburg/Lahn 1967

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.7

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 3

Marburg/Lahn 1975

Sygnatura SIRr IIIA/1t.3

Ernst Wermke i jego bibliografia

 

Każdy badacz regionalnej historii Pomorza Gdańskiego, Warmii i Mazur odwiedzający naszą Pracownię Regionalną swoje poszukiwania zaczyna od przejrzenia bibliografii Ernsta Wermkego.

Jest to niezwykle cenny przewodnik po niemieckim piśmiennictwie historycznym.

 

 

Autor tego dzieła był prekursorem nowoczesnej pomorskiej i mazurskiej bibliografistyki i ustanowił standard dla innych XX-wiecznych niemieckich i polskich bibliografów, regionalistów i historyków.

Ernst Wermke urodził się w Królewcu (Königsberg) 13 lipca 1893 roku, a zmarł 22 listopada 1987 roku w Heidelbergu.
W Królewcu chodził do szkoły podstawowej, gimnazjum i uniwersytetu.
Tu ukończył w 1920 roku historię i filologie klasyczną.
Jako student wstąpił na ochotnika do wojska i powrócił z I wojny światowej w stopniu podporucznika.
Od 1923 roku rozpoczął pracę w Państwowej i Uniwersyteckiej Bibliotece w Królewcu.

Na polecenie, założonej w 1923 roku w Królewcu, a działającej do dziś w Marburgu, Komisji Historycznej do Badań Krajoznawczych Prus Wschodnich i Zachodnich (Historische Kommission für ost- und westpreussische Landesforschung) rozpoczął swe prace nad bibliografią regionalną.

Najpierw opracowywał roczniki „Altpreussische Bibliographie” w czasopiśmie „Altpreussische Forschungen”.

Była to kontynuacja bibliografii wydawanych za lata 1862-1906 w Królewcu przez Verein für die Geschichte von Ost- und Westpreussen, jako dodatek do czasopisma „Altpreussische Monatschrift”.

Posiadamy kilka roczników tej bibliografii (sygnatura SIRr I/6):

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1894

 

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1895

 

 

Altpreussische Bibliographie für die Jahre 1896 und 1897 – Walter Meyer

 

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1898 – Walter Meyer

 

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1899 – Walter Meyer

 

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1900 – Walter Meyer

 

 

Altpreussische Bibliographie für die Jahre 1901 und 1902 – Wilhelm Rindfleisch

 

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1903 – Wilhelm Rindfleisch

 

 

Altpreussische Bibliographie für das Jahr 1904 – Wilhelm Rindfleisch

 

 

Altpreussische Bibliographie für die Jahre 1905 und 1906 – Wilhelm Rindfleisch

 

 

Kolejną niemiecką bibliografią, poprzedzająca dzieło Wermkego, jaka znajduje się w naszych zbiorach jest wydany w Lipsku w 1897 przewodnik po czasopiśmiennictwie Prus Wschodnich i Zachodnich (sygnatura SIRr I/5):

Otto Rautenberg
Ost- und Westpreussen : ein Wegweiser durch die Zeitschriftenliteratur
Leipzig 1897

 

Ernst Warmke całe życie publikował bieżące roczniki bibliografii.
Najpierw w czasopiśmie „Altpreussische Forschungen” w Królewcu publikował „Altpreussische Bibliographie” za lata 1923-1929, a za lata 1930-1938 bieżące roczniki „Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreussen”.
Ta pierwsza miała charakter bibliografii ogólnej, druga była już bibliografia historyczną.

Po wojnie wydawał w Marburgu w czasopiśmie „Zeitschrift für Ostforschung” bieżącą bibliografie pod tytułem „Schrifttum zur Geschichte von Ost- und Westpreussen” za lata 1952 – 1974.

Jednak Ernst Wermke znany jest przede wszystkim ze swojej historycznej bibliografii retrospektywnej.

Pracę nad bibliografią historii Prusy Wschodnich i Zachodnich rozpoczął jesienią 1926 roku w Królewcu i kontynuował przez 50 lat, aż do zakończenia działalności piśmienniczej w Heidelbergu w lutym 1976 roku.

W między czasie Ernst Wermke został dyrektorem Biblioteki Miejskiej we Wrocławiu (1933-1939).
Po wybuchu II wojny światowej został powołany do wojska.
Sprawował między innymi nadzór nad bibliotekami we Francji.
Jego pracę nad bibliografią przerwała na dłużej klęska Niemiec.
Ernst Wermke, już w stopniu pułkownika, po upadku Królewca dostał się do radzieckiej niewoli, z której powrócił dopiero w 1950 roku.
Od 1952 do przejścia na emeryturę w 1960 roku był dyrektorem biblioteki Wyższej Szkoły Technicznej w Monachium.

Jego opus vitae (dzieło życia): „Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen” liczy 4 tomy i doprowadzone zostało do 1974 roku.

Pierwszy tom ukazał się jeszcze w 1933 roku w Królewcu, a ostatni w 1978 roku w Marburgu.

Bibliografia obejmuje tereny jakie zajmowały niemieckich prowincje Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie w granicach sprzed 1918 roku.

Granice administracyjne prowincji Westpreussen i Ostpreussen w latach 1878 – 1918

Pierwszy tom od pradziejów do 1929 roku liczy 15.839 pozycji.

Drugi tom za lata 1930-1938 liczy 7.220 pozycji.

Trzeci tom za lata 1939-1970 liczy 23.089 pozycji.

Czwarty tom za lata 1971-1974 liczy 3.836 pozycji.

W sumie bibliografia uwzględnia 49.984 tytuły książek i artykułów.

Bardzo przydatny okazał się przejrzysty układ bibliografii.

  • I. Allgemeines – Dział Ogólny
  • II. Historische Landeskunde – Geografia historyczna
  • III. Volkskunde – Ludoznawstwo
  • IV. Allgemeine und politische Geschichte in zeitlicher Reihenfolge – Ogólna i polityczna historia w układzie chronologicznym
  • V. Rechts- Verfassungs- und Verwaltunggechichte,Gesundheitwesen – Historia prawa, ustroju i administracji, opieka zdrowotna
  • VI. Geschichte des Heerwesens – Historia wojskowości
  • VII. Wirtschaftgeschichte – Historia gospodarcza
  • VIII. Geschichte der geistigen Kultur – Historia kultury
  • IX. Kirchengeschichte – Historia kościoła
  • X. Geschichte der Landsteile und Ortschaften – Historia regionów i miejscowości
  • XI. Bevölkerungsgeschichte – Historia mieszkańców

 

TOM I – Sygnatura SIRr I/3a

Ernst Wermke

Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreussen

bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und wetpreussische Landesforschung

Königsberg : Gräfe u. Unzer, 1933.

 

Ukazał się on w Królewcu w latach 1931-1933 w formie 6 poszytów.

 

TOM II – Sygnatura SIRr I/I-1930-1938

Ernst Wermke

Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreussen für die Jahre 1930-1938

bearb. im Auftrag der Historischen Kommission für ost- und westpreussische Landesforschung

Aalen : Scientia Verlag, 1964.

 

Tom II za lata 1930-1938 z powodu wybuchu wojny ukazał się dopiero w 1964 roku.

Do tego czasu istniały tylko osobne roczniki bibliografii bieżącej w czasopiśmie „Altpreussische Forschungen”.

 

Sygnatura SIRrI/3b

Ernst Wermke

Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreussen für die Jahre 1939-1942 nebst Nachträgen zu den früheren Jahren

bearb. im Auftrage der Historischen Kommission für ost- und westpreussische Landesforschung

Königsberg : Gräfe und Unzer, 1944

 

Ernst Warmke w czasie II wojny światowej wydał w Królewcu bibliografię retrospektywną za lata 1939-1942.

Jednak w wyniku bombardowań miasta prawie cały jej nakład uległ zniszczeniu.

Zachowało się niewiele egzemplarzy w tym jeden w Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

 

TOM III

Sygnatura SIRr I/I-1939-1951
Sygnatura SIRr I/I-1952-1956
Sygnatura SIRr I/I-1957-1961
Sygnatura SIRr I/I-1962-1966
Sygnatura SIRr I/I-1967-1970

Sygnatura SIRr I/2

Tom III był wydawany przez Instytut Herdera w Marburgu nad rzeką Lahn w latach 1953 – 1972 w formie 5 zeszytów.

 

Sygnatura SIRr I/I-1939-1951
Ernst Wermke
Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen für die Jahre 1939-1951 nebst Nachträgen aus den früheren Jahren
bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und Wetspreussische Landesforschung
Marburg/Lahn : J. G. Herder-Institut, 1953

 

Sygnatura SIRr I/I-1952-1956
Ernst Wermke

Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen für die Jahre 1952-1956 und Nachträge
bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und Wetspreussische Landesforschung
Marburg/Lahn : J. G. Herder-Institut, 1958

 

Sygnatura SIRr I/I-1957-1961
Ernst Wermke
Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen für die Jahre 1957-1961 und Nachträge
bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und Wetspreussische Landesforschung
Marburg/Lahn : J. G. Herder-Institut, 1963

 

Sygnatura SIRr I/I-1962-1966
Ernst Wermke
Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen für die Jahre 1962-1966 und Nachträge
bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und Wetspreussische Landesforschung
Marburg/Lahn : J. G. Herder-Institut, 1969

 

Sygnatura SIRr I/I-1967-1970
Ernst Wermke
Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen für die Jahre 1967-1970 und Nachträge
Ernst Warmke bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und Wetspreussische Landesforschung
Marburg/Lahn : J. G. Herder-Institut, 1972

 

W 1974 roku ukazał się w Bonn scalony tom III.

Tom III – sygnatura SIRr I/2
Ernst Wermke
Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreussen für die Jahre 1939-1970
bearb. im Anftrag der Historischen Kommission für Ost- und Wetspreussische Landesforschung
Bonn-Godesberg : Wissenschaftliches Archiv, 1974

 

 

TOM IV – Sygnatura SIRr I/4

Ernst Wermke

Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreussen für die Jahre 1971-1974

bearb. im Auftr. der Historischen Kommiss. für ost- und westpreussische Landesforschung

Marburg/Lahn : J. G. Herder-Institut, 1978

 

Po zakończeniu działalności bibliograficznej przez Ernsta Wermkego praca jego jest nadal kontynuowana przez „Johann Gottfried Herder – Institut für historische Ostmitteleuropaforschung” w Marburgu nad rzeką Lahn.

W czasopiśmie „Zeitschrift für Ostforschung” Bernhard Jähnig kontynuował wydawanie bieżącej bibliografii za lata 1975 – 1978 pod nazwą „Auswahlbibliographie zur Geschichte von Ost- und Westpreußen”.

Instytut Herdera wydawał też we współpracy z polskimi bibliografami „Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens – Bibliografia historii Pomorza Gdańskiego i Prus Wschodnich”.

Bibliografię współtworzyli Henryk Baranowski oraz Urszula Zaborska z Pracowni Pomorzoznawczej Biblioteki Głównej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

W Książnicy Kopernikańskiej posiadamy komplet tej bibliografii – Sygnatura SIRr I/35

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 1981-1986
– Henryk Baranowski, Werner Tannhof, Kolja Aleksander Lotz

 

Bibliographie der Geschichte von Ost- und Westpreußen 1994
– Heinrich Mrowka, Urszula Zaborska

 

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 1995
– Eligiusz Janus, Urszula Zaborska

 

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 1996
– Eligiusz Janus, Urszula Zaborska

 

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 1997
– Csaba Janos Kenez, Urszula Zaborska

 

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 1998
– Csaba Janos Kenez, Urszula Zaborska, Gabriele Kempf

 

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 1999
– Csaba Janos Kenez, Urszula Zaborska, Gabriele Kempf

 

Bibliographie zur Geschichte Ost- und Westpreußens 2000
– Gabriele Kempf, Urszula Zaborska, Peter Garbers

 

W 1998 roku Instytut Herdera udostępnił w Internecie bieżącą bibliografię historii Europy Środkowo- Wschodniej pod adresem: http://www.litdok.de/cgi-bin/litdok

 

Baza danych obejmuje wiele krajów i regionów: Polskę, Czechy, Słowację, Śląsk, Bałtyk, Litwę, Estonię, Łotwę, Wielkopolskę, Węgry, Czechosłowację, Pomorze, Prusy Wschodnie i Zachodnie.

 

Wszystkim zainteresowanych postacią Ernsta Wermkego polecamy następujące publikacje na jego temat:

Bernhard Jähnig
– Wermke Ernst –

Altpreussische Biographie
Band IV, 3. Lieferung
Marburg 1995
s. 1529-1530

 

Władysław Chojnacki
-Ernsta Wermkego opus vitae –

Komunikaty Mazursko-Warmińskie
rok 1977, nr 3-4
s. 481-195