Tag Archives: Prusy Zachodnie

Altpreussische Biographie

 

Altpreussische Biographie

1936 – 2015

Wydawca:
Historischen Kommission
für ost- und westpreussische Landesforschung

Königsberg –  Marburg/Lahn

„Altpreußische Biographie” ukazywało się od 1936 roku w Królewcu.

Biografia była wydawana w poszytach – składkach (Lieferung).

Takie wydawnictwo charakteryzuje się tym, ze ostatnie hasło biograficzne w poszycie może urywać się w połowie, żeby być kontynuowanym w kolejnym numerze.

Poszyty są wydawane co jakiś czas.

Kilka poszytów tworzy jeden tom.

Biografia Staropruska obejmuje osoby związane z Prusami Wschodnimi i Prusami Zachodnimi.

Bibliografię wydawała Komisja Historyczna do Badań Krajoznawczych Prus Wschodnich i Zachodnich (Historische Kommission für ost- und westpreussische Landesforschung).

Komisja została założona w 1923 roku w Królewcu, dziś działa dalej w Marburgu.

Twórcą i pierwszym redaktorem „Altpreußischen Biographie” był dr Christian Krollmann.

Granice administracyjne prowincji Westpreussen i Ostpreussen w latach 1878 – 1918

 

Christian Krollmann urodził się w 1866 roku w Bremie.

W 1904 roku obronił pracę doktorską na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu na temat historii Prusów.

Był dyrektorem Biblioteki Miejskiej i Archiwum Miejskiego w Królewcu.

Opublikował szereg książek i artykułów poświęconych zakonowi krzyżackiemu, historii Prus Wschodnich i Zachodnich, średniowiecznym zamkom i miastom, nowożytnej wojskowości.

Zmarł w Królewcu w 1944 roku.

Zasłynął jako twórca słownika biograficznego, który jest podstawowym źródłem informacji dla badaczy przeszłości Prus Królewskich i Prus Książęcych.

Pierwszy tom Biografii Staropruskiej ukazał się w całości 1941 roku w Królewcu.

W sumie składał się z trzynastu poszytów i zawierał hasła osobowe do litery M (Abegg-Malten).

Christian Krollmann wydał w Królewcu w latach 1942 -1944 jeszcze trzy części tomu II.

Obejmowały one hasła od Maltitz do Polenz.

W wojennej zawierusze reszta materiałów opracowanych przez Krollmanna zaginęła.

Tom drugi został dokończony i doprowadzony do litery Z już po śmierci Christiana Krollmanna.

Jego pracę kontynuowano w Niemczech Zachodnich.

Dwadzieścia lat po zakończeniu II wojny światowej Kurt Forstreuter i Fritz Gause opracowali i wydali w latach 1961-1967 części 4-7 tomu II „Altpreußische Biographie”.

Biografia Staropruska objęła tym samym, po trzydziestu latach od ukazania się pierwszego poszytu, hasła od A do Z.

Kolejne tomy ukazywały się odtąd systematycznie.

  • Tom III – opracowanie: Kurt Forstreuter, Fritz Gause – 1975 – Marburg/Lahn
  • Tom IV – opracowanie: Ernst Bahr, Gerd Brausch – 1984, 1989, 1995 – Marburg/Lahn
  • Tom V – opracowanie: Klaus Bürger – 2000, 2007, 2015 – Marburg/Lahn

Niestety kolejni wydawcy Biografii Staropruskiej nie doczekali się ukończenia całości dzieła.

Fritz Gause zmarł w 1973 roku, Kurt Forstreuter w 1979, Ernst Bahr w 1987, Gerd Brausch w 1995, Klaus Bürger w 2010 roku.

Ostatni tom doprowadził do końca Bernhart Jähnig przy współpracy Joachima Artza.

Tym samym prace nad „Altpreußische Biographie” zostały zakończone.

Biografia Staropruska jest dziś uznawana za najlepszą regionalna biografię niemiecką.

W Informatorium Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu dostępne są trzy tomy Biografii Staropruskiej.

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 1, Abegg – Malten

Königsberg 1941

Sygnatura SIRr IIIA/1t.1

 

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung , von Maltitz – Mrongovius

Königsberg 1942

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.1

 

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 2 – Mrongovius – Oldenburg

Königsberg 1943

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.2

 

Christian Krollmann

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 3 – Oldenburg – Polenz

Königsberg 1944

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.3

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 4 – Polenz – Sadorski

Marburg/Lahn 1961

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.4

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 5 – Sämmann – Steenke

Marburg/Lahn 1963

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.5

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 6 – Steffeck – von Venrade

Marburg/Lahn 1965

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.6

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 2 Lieferung 7 – Ventzki – von Zychlinski

Marburg/Lahn 1967

Sygnatura SIRr IIIA/1t.2z.7

 

Kurt Forstreuter, Fritz Gause

Altpreussische Biographie

Band 3

Marburg/Lahn 1975

Sygnatura SIRr IIIA/1t.3

Ignacy Łyskowski 1820-1886

belkaniebieska2

biografie1

Ignacy Koschembar-Łyskowski urodził się 12 września 1820 roku w majątku Mileszewy na ziemi michałowskiej.

Folwark obejmował 650 ha ziemi.

Ukończył gimnazjum w Chełmnie w 1843 roku.

Studiował teologię we Fryburgu, Bonn i Wrocławiu.

Niestety zachorował wtedy na tyfus i musiał przerwać studia.

 

 

Co gorsze nabawił się gruźlicy kości, bardzo ciężkiej i nieuleczalnej wówczas choroby, a przy tym niezwykle bolesnej.

Zmagał się z nią przez całe życie.

Wracając powoli do zdrowia wydał w 1847 roku w Brodnicy u niemieckiego drukarza Carla Augusta Köhlera tomik swoich wierszy „Poezye Ignacego Łyskowskiego ziemianina na Michałowskiej ziemi”.

W tej samej drukarni wydal w 1848 roku swoje polityczne credo pod tytułem „Słowa prawdy”.

 

albumposlow2

Źródło: Album posłów polskich na sejmie pruskim i parlamencie niemieckim od 1873 do 1876 roku. Z. 1-5 / [M. D. Chamski] ; portrety rys. przez F. Tegazzo. Toruń : Księgarnia Nowa (W. Małecki), 1877, Sygnatura MAG TN 7784

Krytycznie odniósł się do zrywów powstańczych i nadziei na międzynarodową pomoc.

W duchu pozytywistycznym wzywał szlachtę i duchowieństwo do pracy organicznej na rzecz oświecenia i uobywatelnienia ludu.

Sam również wiele wysiłku poświęcił rozwojowi swojego gospodarstwa.

Na okres Wiosny Ludów przypada początek jego działalności publicznej.

W 1848 roku został delegatem powiatów brodnickiego i lubawskiego do ogólnoniemieckiego Zgromadzenia Narodowego we Frankfurcie nad Menem.

Zaangażował się w rozwój na Pomorzu działalności Ligii  Polskiej.

 

 

W 1850 roku został pierwszym redaktorem naczelnym czasopisma „Nadwiślanin”, które wychodziło w Chełmnie w drukarni Józefa Gółkowskiego.

W Chełmnie w 1851 roku wydał też podręcznik rolnictwa „Gospodarz Prus Zachodnich czyli poradnik gospodarski dla pomniejszych właścicieli rolniczych”.

Był to niezwykle popularny podręcznik o czym świadczy, że miał aż 12 wydań i 100 tysięcy sprzedanych egzemplarzy.

Troska o podniesienie poziomu rolnictwa była jednym z najważniejszych pól działalności Ignacego Łyskowskiego.

 

album-biograficzne

Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX. T. 2 / pod kier. kom. red., który składają Szymon Askenazy [et al.] ; Warszawa : Nakładem Maryi Chełmońskiej, 1903. s. 61, Sygnatura MAG 9371.02

Od 1853 roku Ignacy Łyskowski prowadziła samodzielnie folwark w Mileszewach.

Zorganizował on w 1861 roku okolicznych ziemian i włościan w Towarzystwo Agronomiczne Ziemi Michałowskiej.

Zajęło się ono wyjaśnianiem chłopom trudnej sztuki przechodzenia z trójpolówki na płodozmian oraz zakładaniem biblioteczek ludowych.

Łyskowski widział w „pracy racjonalnej” jedyną możliwość obrony polskiego mienia.

Twierdził, że wojują nie tylko ludzie, ale i kapitały.

 

 

 

 

Wyrazem tego było powołanie przez jego brata stryjecznego Mieczysława Łyskowskiego, razem z Teodorem Donimirskim i Antonim Kalksteinem „Banku Kredytowego Donimirski-Kalkstein-Łyskowski” w Toruniu w 1866 roku.

Ignacy Łyskowski w 1867 roku razem z Teodorem Donimirskim i Hiacyntem Jackowskim zwołał w Toruniu pierwsze posiedzenie sejmiku gospodarczego Polaków z Prus Zachodnich.

Obrady jego były wyrazem pracy organicznej.

Odtąd sejmik gospodarski zbierał się co roku.

Dyskutowano na nim o metodach rozwoju rolnictwa i nowych kapitalistycznych formach rozwoju działalności gospodarczej.

 

teka-pomorska

Teka Pomorska : kwartalnik regionalny poświęcony zagadnieniom kultury i sztuki : organ Konfraterni Artystów w Toruniu. Nr 2, Toruń, Lato 1936, Rok I, Sygnatura SIRr XXXIIIa/2a

W 1869 roku Ignacy Łyskowski, Ludwik Ślaski i Leon Czarliński powołali Towarzystwo Moralnych Interesów Ludności Polskiej pod Panowaniem Pruskim.

Celem towarzystwa było krzewienie oświaty i ochrona języka polskiego, ale też podnoszenie fachowej wiedzy rolników i rzemieślników.

W  ciągu pierwszych 5 lat jego działalności założono około 40 bibliotek ludowych.

W 1877 roku w Pelplinie w drukarni Stanisława Romana ukazał się „Elementarz Polski” autorstwa Ignacego Łyskowskiego.

Również i on miał wiele wysokonakładowych wydań.

 

 

 

W 1866 roku Ignacy Łyskowski został wybrany posłem do sejmu pruskiego, gdzie starał się zapobiegać dyskryminacji języka polskiego.

Liczył on na próżno w tym względzie na oświecone i liberalne warstwy społeczeństwa niemieckiego.

Od 1881 roku był też posłem do parlamentu niemieckiego.

W 1875 roku Ignacy Łyskowski został wybrany pierwszym prezesem Towarzystwa Naukowego w Toruniu.

Ignacy Łyskowski zmarł 14 lipca 1886 roku w Poznaniu.

Został pochowany w kościele w Lembargu (koło Mileszew) w krypcie pod wielkim ołtarzem.

belkaniebieska2

Książki autorstwa Ignacego Łykowskiego dostępne w Książnicy Kopernikańskiej:

1. Beitrage zur Beleuchtung der Gleichherechtigungsfrage der polnischen Sprache in Westpreussen zunaechst eine Denkschrift für die Mitglieder des Hauses der Abgeerdneten / Ignacy Łyskowski. – Posen : W. Łebiński, 1872.
2. Curiculum vitae / Ignacy Łyskowski. – Leipzig : Selbstverlag des Verfassers., 1861.
3. Elementarz polski napisany z polecenia Towarzystwa Moralnych Interesów / Ignacy Łyskowski. – Pelplin : E. Michałowski, [b. r.].
4. Gospodarz / Ignacy Łyskowski. – Toruń : Wydawnictwo Młotkowski, 2006.
5. Gospodarz / przez Ignacego Łyskowskiego. – 2 popr. wyd. – Brodnica : C. A. Köhler, 1853.
6. Gospodarz / przez Ignacego Łyskowskiego. – 3 popr. wyd. – Brodnica : C. A.Köhler, 1861.
7. Gospodarz / przez Ignacego Łyskowskiego. – Brodnica : C. A.Köhler, 1853.
8. Gospodarz : według wymagań tegorocznych / przez Ignacego Łyskowskiego ; oprac. Bolesław Bardzki. – 6 popr. wyd. – Toruń : J. Buszczyński, 1893.
9. Gospodarz Prus Zachodnich czyli Poradnik gospodarski dla pomniejszych właścicieli rolniczych. Cz. 1, O rolnictwie / [Szymon]. – [Chełmno : J. Gółkowski, 1851].
10. Gospodarz Prus Zachodnich czyli Poradnik gospodarski dla pomniejszych właścicieli rolniczych [Mikroforma]. Cz. 1 O rolnictwie/ [Szymon]. – Chełmno : Józef Gółkowski, 1851.
11. Listy Ignacego Łyskowskiego do Wojciecha Lipskiego / wydał Witold Jakóbczyk. – Toruń : Tow. Naukowe, 1939.
12. Die Nationalitaetsfrage der polnischen Bevoelkerung unter preussischer Herrschaft von einem Westpreussischen Polen 1875 / Ignacy Łyskowski. – Posen : J.I. Kraszewski, 1875.
13. Pieśni gminne i przysławia ludu polskiego w Prusach Zachodnich / Ignacy Łyskowski. – Brodnica : C. A.Köhler, 1854.
14. Pieśni gminne i przysławia ludu polskiego w Prusach Zachodnich / Ignacy Łyskowski. – Wyd. 2. – GNiezno : J. Chociszewski, 1907.
15. Poezye Jg. Łyskowskiego, ziemianina na michałowskiéj ziemi. – Brodnica : drukiem i nakładem C. A. Köhlera, 1847.
16. Rzecz o towarzystwie moralnych interesów ludności polskiej pod panowaniem pruskiem / przez Ignacego Łyskowskiego. – Poznań : M. Leitgebr, 1869.
17. Słowa prawdy / przez Ignacego Łyskowskiego. – Brodnica : nakł. i czcionkami C. A. Köhlera, 1848.
18. Sprawozdanie posła powiatu brodnickiego Ignacego Łyskowskiego o petycyi ludności polskiej Prus Zachodnich względem równouprawnienia języka polskiego z niemieckim. – Poznań : J. I. Kraszewski, 1873.
19. Szymon, Gospodarz Prus Zachodnich czyli Poradnik gospodarski dla pomniejszych właścicieli rolniczych. Cz. 1, O rolnictwie / Ignacy Łyskowski. – Chełmno : G. Gółkowski, 1851.
20. Trzy nauki gospodarskie napisane dla włościańskich gospodarzy / przez Ignacego Łyskowskiego. – Nowe wydanie. – Poznań : J. I. Kraszewski, 1876.
21. Trzy nauki gospodarskie napisane dla włościańskich gospodarzy / przez Ignacego Łyskowskiego. – Nowe wydanie popr. – Poznań : J. I. Kraszewski, 1883.

 

belkaniebieska2

Zainteresowanym osobą Ignacego Łyskowskiego polecamy znajdujące się w Książnicy Kopernikańskiej opracowania:

 

150otwartaksieganiebieska

Szczepan Wierzchosławski

Ignacy Łyskowski 1820-1886
Polityk i publicysta, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Toruń 2013

Sygnatura SIRr IIIB/Łyskowski

 

150otwartaksieganiebieska

Alojzy Tujakowski

Ignacy Łyskowski
Działacz społeczny i narodowy ziemi michałowskiej
1820-1886

Toruń – Brodnica 1977

Sygnatira SIRr IIIB/Łyskowski

 

150otwartaksieganiebieskaWładysław Łebiński

Ignacy Łyskowski : życiorys

Poznań 1907

Sygnatura MAG 258844

belkaniebieska2

Piotr Birecki – Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich

belkaniebieska2

30112016

 

Piotr Birecki

Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich
Relacje między państwem a Kościołem ewangelicko-unijnym

Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Toruń 2014

Sygnatura SIRr XXXIIIb/160

belkaniebieska2

Dr Piotr Birecki jest wykładowcą w Zakładzie Sztuki Średniowiecznej i Nowożytnej na Wydziale Sztuk Pięknych UMK.

Specjalizuje się w sztuce Prus Królewskich i Wschodnich oraz w sztuce protestanckiej XIX wieku.

Jest autorem 90 publikacji naukowych.

Dziedzictwo Kościoła ewangelickiego na Pomorzu Gdańskim sięga XVI wieku.

Pomorscy ewangelicy w ciągu dziejów wybudowali tu setki świątyń ceglanych, kamiennych i drewnianych.

Zawieruch dziejowe sprawiły, że 80% z nich uległo zniszczeniu, straty objęły zabytki ruchome oraz pamięć o dziedzictwie luterańskim Pomorza Nadwiślańskiego.

Od niedawna lokalne społeczności zaczynają odrestaurowywać stare protestanckie cmentarze.

Piotr Birecki przygotowując dysertację poświęconą budownictwu ewangelickiemu przeprowadził olbrzymią kwerendę źródłową w archiwach polskich i niemieckich.

Szczególnie cenne okazały się dokumenty zachowane w aktach rejencji kwidzyńskiej i gdańskiej, aktach konsystorza gdańskiego oraz w aktach ministerstw odpowiadających za budownictwo ewangelickie.

Autor stworzył pierwsze monograficzne opracowanie na temat architektury ewangelickiej w XIX i na początku XX wieku w Prusach Zachodnich.

Najważniejsze zagadnienia poruszane w rozprawie obejmują:

  • budownictwo prowincjonalne – związane z inwestycjami rejencji gdańskiej i kwidzyńskiej
  • budownictwo bezpośrednio związane z królestwem pruskim i cesarstwem niemieckim
  • związki pomiędzy religią i władzą

Książka „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich” dzieli się na sześć rozdziałów:

  1. Dzieje Kościoła ewangelicko-unijnego w Prusach Zachodnich 1772-1920
  2. Podstawy teoretyczne ewangelickiego budownictwa kościelnego w Prusach Zachodnich
  3. Budownictwo kościelne w diecezji gdańskiej i kwidzyńskiej w XIX i na początku XX wieku
  4. Wyposażenie wnętrz kościołów ewangelickich w Prusach Zachodnich
  5. Budownictwo ewangelickie przełomu XIX i XX wieku pod patronatem pary cesarskiej
  6. Architektura ewangelicka Prus Zachodnich przykładem związku tronu z ołtarzem

belkaniebieska2