Tag Archives: starodruki

Previous Page · Next Page

Cenne, bo bezcenne – skarby gromadzone przez wieki

 

Cenne, bo bezcenne
Skarby gromadzone przez wieki

Anna Mazerska

Prelekcja – pokaz

23 Toruński Festiwal Książki

12 czerwca 2017

Książnica Kopernikańska w Toruniu

W poniedziałek 12 czerwca 2017 roku w Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu odbył się pokaz starodruków przygotowany przez pracowników Działu Zbiorów Specjalnych.

Była to wyjątkowa okazja do zobaczenia eksponatów, które na co dzień nie są udostępniane.

Prowadząca pokaz kustosz Anna Mazerska opowiedziała zgromadzonym o historii toruńskich bibliotek i dziejach książki.

Hartmann Schedel, Liber chronicarum, Norymberga 1493

Zobaczyliśmy niezwykle bogato ilustrowany inkunabuł „Kronikę świata” (Liber chronicarum) Hartmanna Schedla.

Książka została wydrukowana na papierze czerpanym w 1493 roku w Norymberdze.

Zawiera aż 1809 drzeworytów przedstawiających sceny i postacie historyczne, widoki miast i krajów (w tym również polskich).

 

 

 

 

 

Iluminowany inicjał A otwierający tekst mszału krzyżackiego z 1499 roku

Kolejnym cennym dziełem, które widzieliśmy był toruński mszał krzyżacki z katedry św. Janów „Missale Dominorum Teutonicorum”.

Jest to inkunabuł wydany w Norymberdze w 1499 roku.

Inkunabułami nazywamy pierwsze wydrukowane książki wydane między 1452 rokiem (wynalezienie druku przez Jana Gutenberga), a 1500 rokiem włącznie.

Mszał cechuje tzw. rubrykowanie – czyli ręczne nanoszenie tekstu za pomocą czerwonego tuszu (ruber-czerwony).

 

 

 

 

Kolejnym elementem pokazu były zdobione oprawy książek, znajdujących się w zbiorach Ksiąznicy Kopernikańskiej.

Widzieliśmy oprawy gotyckie, renesansowe i barokowe,  oprawy aksamitne, srebrne, koralikowe, oprawy ze skóry świńskiej, cielęcej, koźlęcej, oprawy zdobione tłoczeniami, oprawy z guzami i zapinkami.

Faksymile Biblii Pelplińskiej, Książnica Kopernikańska w Toruniu

Oprócz oryginalnych starodruków mieliśmy też okazję zobaczyć ich wierne kopie – faksymile.

Wśród nich były:

  • Biblia Gutenberga z Pelplina
  • pergaminowy rękopis Apokalipsy św. Jana wierszem ułożony przez Heinricha von Heslera
  • „Modlitewnik księżnej Doroty” żony Albrechta Hohenzollerna z XVI wieku
  • „De revolutionibus orbium coelestium” Mikołaja Kopernika z 1543 roku

Historia książki – Helena Szwejkowska – skrypty dla studentów bibliotekoznawstwa

belkaniebieska2

histksiaz1

Helena Szwejkowska (1904-1987) – nestorka polskich bibliotekarzy.

Swoją działalność związała z Biblioteka Uniwersytecką we Wrocławiu.

Prowadziła również zajęcia dydaktyczne dla studentów z historii książki.

Owocem jej wykładów jest seria podręczników dla studentów bibliotekoznawstwa:

 

 

  • Książka rękopiśmienna i biblioteka w starożytności i średniowieczu
  • Książka drukowana XV-XVIII wieku : zarys historyczny
  • Wybrane zagadnienia z dziejów książki XIX-XX wieku

belkaniebieska2

szwejk4

 

Karol Głombiowski
Helena Szwejkowska

Książka rękopiśmienna i biblioteka w starożytności i średniowieczu

Wydanie 3

Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Warszawa 1983

Sygnatura SIRi Ib/117

 

Część pierwszą – Starożytność  – opracował Karol Głombiowski.

Część drugą – Średniowiecze – opracowała Helena Szwejkowska.

Wykład o historii książki w starożytności rozpoczyna rozdział poświęcony powstaniu pisma.

Następnie Karol Głombiowski omówił pokrótce dzieje książki w Egipcie, Mezopotamii i Chinach, kończąc na powstaniu pisma alfabetycznego w Fenicji.

Najobszerniejszy rozdział poświęcony jest książce w Grecji i Rzymie.

Podstawowa jej forma był zwój papirusu.

Już w II wieku w Pergamonie zaczęto wytwarzać ze skór pergamin.

Dla tego materiału typową forma stał się kodeks.

Grecy zaczęli zakładać również pierwsze biblioteki.

Największe z nich to Biblioteka w Aleksandrii oraz Biblioteka w Pergamonie.

Pierwszą rzymską biblioteką publiczną była założona w 28 r. p.n.e. Bibliotheca Palatina.

Wykład o historii książki w Wiekach Średnich rozpoczyna rozdział poświęcony książce arabskiej, która stała się przekaźnikiem kultury starożytnej Grecji i Bliskiego Wschodu.

Dalej omówiono książkę bizantyjską, która rozwijała się nie tylko w Atenach i Konstantynopolu, jako ośrodkach naukowych, ale również była wytwarzana w klasztorach.

Z Bizancjum jest również związane powstanie w IX wieku  książki słowiańskiej za sprawą Cyryla i Metodego, którzy stworzyli alfabet słowiański i przetłumaczyli ewangelie, psałterz i teksty mszalne.

Dzieje książki w Europie Zachodniej zostały podzielone na okresy chronologiczne.

Opisując wczesne średniowiecze (V-VIII wiek) Helena Szwejkowska wiele miejsca poświęciła klasztorom i bibliotekom klasztornym, jako ośrodka produkcji książki rękopiśmiennej.

Podstawowym materiałem pisarskim stał się wówczas pergamin, a podstawową forma książki – kodeks, formowany z wielu prostokątnych arkuszy pergaminu.

Średniowieczne kodeksy odznaczają się bogatym zdobieniem (iluminacją), na które składają się inicjały, miniatury, ornamenty,

Osobne rozdziały zostały poświęcone głównym  typom pisma (półuncjała irlandzka, minuskuła karolińska, minuskuła gotycka, Minuskuła humanistyczna) oraz średniowiecznym oprawom introligatorskim (mnisza, romańska, gotycka, nacinana, sakwowa, płaszczowa).

Renesans karoliński (VIII-IX wiek) związany był z reformą szkolnictwa dokonaną przez Karola Wielkiego.

Prym w tym okresie wiodła szkoła pałacowa w Akwizgranie, ale książki rękopiśmienne tworzono również w klasztorach w Tours, Corbie, Sankt Gallen, Reichenau i w Fuldzie.

Wieki X-XII związane są z odrodzeniem kultury jakie nastąpiło za dynastii Ottonów i ukształtowaniem się sztuki romańskiej.

W produkcji rękopisów romańskich przodowały Niemcy i klasztory położone nad Renem i Dunajem.

Zaczęły również rozwijać się biblioteki – największe w opactwach w Ratyzbonie, i w Monte Cassino.

Późne średniowiecze (XIII-XV wiek) przyniosło powstanie uniwersytetów.

Pojawiły się wówczas książki świeckie, naukowe i dydaktyczne.

Książki zaczęli wytwarzać rzemieślnicy – zawodowi introligatorzy i kopiści.

Pojawił się również papier i papiernie.

Zdobnictwo rękopisów rozwinęło się w duchu nowego stylu – gotyku.

Ostatni rozdział Helena Szwejkowska poświęciła książce rękopiśmiennej w Polsce (X-XV wiek).

Najdawniejszymi zabytkami piśmiennictwa polskiego były roczniki, kroniki i żywoty świętych, tworzone po łacinie.

Najstarszy zachowany do dziś „Rocznik świętokrzyski” za lata 1122-1136, powstał w Gnieźnie, pisany prawdopodobnie przez arcybiskupa Jakuba ze Żnina.

Równie stara jest „Kronika” Galla Anonima, opisująca dzieje pierwszych piastów aż do 1113 roku.

Bardzo wcześnie zostały też spisane żywoty św. Wojciecha i św. Stanisława.

Pierwsze książki w języku polskim powstały w XIV wieku.

Najstarsze są słynne „Kazania świętokrzyskie”, nieco później spisano „Kazania gnieźnieńskie” oraz pieśń „Bogurodzicę”.

Wśród najcenniejszych polskich rękopisów średniowiecznych należy jeszcze wymienić bogato iluminowany „Psałterz floriański” (XiV/XV w.) oraz „Biblię królowej Zofii” (1455 r.)

belkaniebieska2

szwejk2

 

Helena Szwejkowska

Książka drukowana XV-XVIII wieku
Zarys historyczny

Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Wydanie 3

Wrocław – Warszawa 1980

Sygnatura SIRi Ib/11

 

„Książka drukowana XV-XVIII wieku” to najobszerniejsza część spośród trzech skryptów uniwersyteckich z historii książki, przeznaczonych dla studentów bibliotekoznawstwa.

Opracowanie skupia się na książce europejskiej.

Autorka omówiła powstanie druku i działalność typografów i oficyn wydawniczych w poszczególnych stuleciach i poszczególnych krajach.

Pamiętano również o rozwoju formy książki drukowanej i ewolucji druku,ornamentyki, ilustracji i oprawy.

Wiele miejsca poświęcono dziejom książki w Polsce.

Rozdział I – Książka drzeworytowa

Ksylografy był poprzednikami czcionki drukarskiej.

Drzeworytnictwo rozwijało się w Niemczech i Holandii na początku XV wieku.

Książki drzeworytnicze składały się z kilkudziesięciu kart.

Rozdział II – Problem wynalazku sztuki drukarskiej. Jan Gutenberg

Jan Gutenberg uznawany jest powszechnie za wynalazcę czcionki drukarskiej.

W Moguncji około 1455 r. uruchomił drukarnię, w której wytłoczył swoje najsłynniejsze dzieło „Biblię 42-wierszową”.

Rozdział III – Rozwój drukarstwa w Europie Zachodniej w XV wieku

Wynalazek druku upowszechnił się bardzo szybko.

Najsłynniejsi XV-wieczni typografowie to:

– Jan Fust i Piotr Schöffer – Moguncja – bezpośredni rywale Gutenberga

– Jan Mentelin – Strasburg – wydał pierwsza Biblie w języku niemieckim

– Antoni Koberger – Norymberga – w 1493 r. wydrukował „Kronikę świata” Hartmana Schedla (najsławniejszy świecki inkunabuł)

– Mikołaj Jenson – Wenecja – stworzył nowy wzór czcionki – antykwę

– Aldus Manutius – Wenecja – założyciel najsłynniejszej włoskiej oficyny i twórca kursywy łacińskiej

Rozdział IV – Drukarstwo polskie w XV wieku

Pierwsza polska tłocznia została założona w Krakowie w 1473 roku przez Kaspara Straube.

Jego pierwszym drukiem był „Almanach na rok 1474” jednostronnie zadrukowana karta ściennego kalendarza.

Rozdział V – cechy książki XV wieku i jej budowa

Druki powstałe w XV w. nazywane są inkunabułami (od łacińskiego słowa cunabula – kolebka, powijaki).

Rozdział VI – Drukarstwo zachodnioeuropejskie w XVI w.

W XVI wieku ukształtowała się nowożytna forma książki

Wśród typów czcionki najczęściej używano antykwy, kursywy, szwabachy i fraktury.

Wykształciła się ozdobna karta tytułowa.

Wydawcą oznaczano sygnetem drukarskim.

Wielki wpływ na rozpowszechnienie książki miała reformacja, która spowodowała zalew rynku drukami ulotnymi.

Powstały rody i dynastie drukarskie :

  • Lotterowie w Wittenberdze (pierwsze wydanie Nowego Testamentu w przekładzie Lutra)
  • Manucjuszowie w Wenecji
  • Giuntowie w Wenecji
  • Estienne’owie w Paryżu i Genewie

Rozdział VII – Książka polska w XVI i początkach XVII wieku

Najważniejszym ośrodkiem drukarskim był Kraków, gdzie swe oficyny prowadzili Jan Haller, Florian Ungler, Hieronim Wietor, Marek Szarffenberg i jego potomowie, Maciej Wierzbięta, Jan Januszowski.

Większymi ośrodkami typograficznymi były też Wrocław, Gdańsk, Poznań, Toruń, Wilno, Lwów.

Rozdział VIII – Książki różnowiercze w Polsce w XVI i XVII wieku.

Reformacja przyniosła również w Polsce rozkwit działalności wydawniczej.

W 1563 roku w Brześciu Litewski wydrukowani „Biblię Brzeską” zwana tez Radziwiłłowską.

Ośrodkiem drukarstwa innowierczego był również kalwiński Pińczów oraz ariański Raków.

W Rakowie wydrukowano w 1605 roku słynny „Katechizm rakowski”.

Luterańskie drukarnie działały w Polsce północnej i zachodniej, z pruskim Królewcem na czele.

Z kolei w Wielkopolsce w Lesznie swoja drukarnie mieli bracia czescy.

W Rzeczypospolitej Obojga Narodów drukowano również książki cyrylickie w języku ruskim.

Działały też drukarnie hebrajskie w Lublinie i Krakowie.

Rozdział IX – Książki autorów polskich wytwarzane w obcych oficynach poza krajem

Polscy autorzy byli popularni w Europie Zachodniej.

Najsłynniejsze wydawnictwa to:

  • Mikołaj Kopernik „O obrotach sfer niebieskich” – Norymberga 1543
  • Marcin Kromer „O pochodzeniu i czynach Polaków” – Bazylea 1558
  • „Bibliotheca Fratrum Polonorum” – Amsterdam, 1656

Rozdział X – Drukarstwo europejskie w XVII wieku

W okresie tym prymat w zakresie drukarstwa przesunął się do Niderlandów, a to dzięki temu, że kraj ten omijany był przez obce armie oraz z uwagi na liberalny ustrój republiki.

Najsłynniejsza dynastią holenderskich typografów byli Elzewirowie (Elzevier).

W XVII wieku nastąpił też rozkwit miedziorytnictwa i zdobnictwa książek, a ilustracje uzyskały dużą artystyczna wartość.

Pojawiły się również pierwsze czasopisma:

– „Niewe Tijdinghe” Antwerpia 1605
– „Avisa” Wolfenbüttel 1609
– ” Relation aller Historien” Strasburg 1609
– „Corante or Weekly Newes” Londyn 1621
– „La Gazette” Paryż 1631
– „Merkuriusz Polski” Kraków 1661

Rozdział XI – Charakter piśmiennictwa i produkcji drukarskiej w Polsce w XVII wieku

W XVII wieku Rzeczypospolita pokryła się gęstą siecią drukarni.

Przeniesienie stolicy do Warszawy sprawiło, że ośrodek ten zaczął konkurować z Krakowem.

Rozdział XII – Książka XVIII wieku w Europie Zachodniej

XVIII stulecie było wiekiem Oświecenia, ruchu intelektualnego, który pozwolił Francji na zdobycie dominującej pozycji na mapie kulturalnej Europy.

We Francji pojawiły sie również nowe formy druków: encyklopedie, słowniki biograficzne, leksykony.

Najsłynniejszym rodem francuskich drukarzy stali się Didotowie.

Rozdział XIII – Ruch wydawniczy i typograficzny w Polsce w dobie Oswiecenia

Wstapienie na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego przyniosło dalekosiężne zmiany, których kamieniami milowymi było powstanie Szkoły Rycerskiej, Teatru Narodowego i Komisji Edukacji Narodowej.

Warszawa zdobyła prymat w dziedzinie drukarstwa za sprawą takich nazwisk, jak:

  • Wawrzyniec Mizler de Kolof (założył pierwszą świecką drukarnię w Warszawie w 1756 r.)
  • Piotr Dafour (spod jego prasy wyszło blisko 2000 tytułów)
  • Michał Groell (wydrukował tekst Konstytucji 3 Maja)

Rozdział XIV – Rozwój drukarstwa w krajach słowiańskich i na Węgrzech. XV-XVIII wiek.

Helena Szwejkowska osobny rozdział poświeciła drukarzom, działającym na Czechach i Morawach, w Słowenii, Chorwacji, Serbii i Bułgarii, w Rosji i na Węgrzech.

Rozdział XV – Książka drukowana w Ameryce

Europejska sztuka drukarska została przeszczepiona również na kontynent amerykański.

Pierwsza drukarnia powstała w 1539 roku w Meksyku.

Założył ją hiszpański drukarz Jan Pablos.

Pierwsza drukarnia na terenie koloni angielskich powstała w 1639 roku w Cambridge (Massachusetts) przy Harvard College.

Założył ją Stefan Saye.

Rozdział XVI – Oprawa książki zabytkowej wieku XV-XVIII

W ostatnim rozdziale skryptu Helena szwejkowska omówiła technikę oprawy dawnej, materiały stosowane do usztywniania i powlekania opraw, wykończenia i techniki zdobienia opraw, typy opraw.

belkaniebieska2

szwejk3

 

Helena Szwejkowska

Wybrane zagadnienia z dziejów książki XIX-XX wieku

Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Wydanie drugie

Warszawa – Wrocław 1979



Trzeci tom skryptu dla studentów bibliotekoznawstwa poświęcony jest przemysłowej produkcji książki.

Impulsem do rozwoju przemysłu wydawniczego był wynalazek maszyny papierniczej (1799), stereotyowych matryc drukarskich (1829), maszyn zecerskich (1887), rotacyjnej maszyny drukarskiej (1846).

Stara sztuka typografii została wyparta przez zmechanizowana poligrafię.

Powstały wielkie zakłady poligraficzne, z których najsłynniejsza była firma „Brockhaus” działająca w Lipsku od 1817 roku.

Książka stała się towarem.

Przestano zwracać uwagę na jej walory estetyczne.

Liczyła się tylko prędkość powielania druku.

Rozwinął się również masowa produkcja i kolportaż czasopism, których nakłady sięgały nawet miliona egzemplarzy.

Dziś już wiemy, że katastrofalny skutek miała wydawanie gazet i książek na kwaśnym papierze, czego efektem jest bardzo szybko postępująca samo-destrukcja i rozpad papieru.

Masowa produkcja o bardzo niskiej jakości wywołała reakcję obrońców piękna książki.

Jej przedstawicielem był William Morris, który założył w Londynie w 1891 roku słynna prasę prywatną „Kelmscott Press”.

Odnowa sztuki typograficznej nastąpiła również na kontynencie; gdzie rozwijał sie renesans monachijski, „wolny kierunek’ i w końcu secesja.

W XIX wieku książka  stała się produktem masowym, pojawiła się książka kieszonkowa.

Pierwsza seria książek kieszonkowych pojawiła się w Anglii w 1935 roku za sprawą wydawnictwa „Pingwin”.

Na czoło wydawców wysuną się amerykański koncern „Pocket-Books” założony w 1939 roku.

W ciągu niespełna 20 lat wydal 500 mln egzemplarzy książek.

Wielkości nakładów poszczególnych tytułów sięgały od 400 tys. do nawet 2 mln.

Wbrew ogólnej tendencji rozwijała się również ilustracja i zdobnictwo książki.

Następował postęp w sztuce drzeworytu, litografii, fotografii.

Powstawały piękne ilustracje utrzymane w stylu modernizmu, secesji i impresjonizmu).

Historia książki w Polsce została upośledzona za sprawa zaborów i cenzury, mimo tego drukarnie powstawały w większych i mniejszych miastach:

  • Tadeusz Mostkowski – Warszawa
  • Drukarnia A Gałęzowskiego – Warszawa
  • Gebethner i Wolff – Warszawa
  • Jan K. Żupański – Poznań
  • Walenty Stefański – Poznań
  • Józef Buszczynski – Toruń
  • Wiktor Kulerski – Grudziądz
  • Walenty Fiałek – Chełmno
  • Gubrynowicz i Schmidt – Kraków
  • Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Lwów
  • Feliks West – Brody
  • Kazimierz Józef Turowski – Sanok, Przemyśl, Kraków
  • Ozjasz i Wilhelm Zuckerland – Złoczów

W okresie międzywojennym działało w Polsce 4600 drukarni.

Rocznie wydawano 6000-6400 tytułów w nakładzie 20 mln egzemplarzy.

Okres PRL to nacjonalizacja przemysłu poligraficznego, rozwój serii książek kieszonkowych i masowe nakłady książek.

Dramatyczna historia Polski w XIX i XX wieku skutkowała niezwykłym rozkwitem polskiej książki wydawanej w obcych oficynach drukarskich w Europie (Paryż, Londyn).

W latach 1794-1913 ukazało się 129 328 tytułów polskich książek za granica.

W okresie 1939-1957 na obczyźnie wydano 10 000 polskich tytułów.

belkaniebieska2

Jan Gutenberg – wynalazca druku i jego Biblia

belkaniebieska2

gutenberg1

 

 

 

Wynalezienie przez Jana Gutenberga ruchomej czcionki drukarskiej jest jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach cywilizacji, które zmieniło cały świat.

 

 

 

Johannes Gutenberg urodził się w Moguncji około 1399 roku, jako syn patrycjusza.

Gutenberg opuścił Moguncję, wskutek gorącej walki w mieście miedzy patrycjatem a cechami.

Swoją działalność rozwinął w Strasburgu gdzie przebywał między 1434 a 1444 rokiem.

Zawodowo zajmował się grawerowaniem w metalu, odlewnictwem i polerowaniem szlachetnych kamieni, produkcją lusterek, złotnictwem.

W 1438 roku zawiązał spółkę, której działalność utrzymywał w ścisłej tajemnicy – jej istotą było eksperymentowanie z wynalazkiem ruchomych czcionek i prasą drukarską.

Zgodnie z tradycją przyjmuje się, że ruchomą czcionkę wynalazł Gutenberg w Strasburgu w 1440 roku.

Następne lata spędził on na żmudnym doskonaleniu sztuki typograficznej.

Ruchome czcionki były tylko jednym z elementów wynalazku druku.

Należało jeszcze rozwiązać techniczne problemy związane z użyciem patryc, matryc, czcionek, prasy drukarskiej, farby drukarskiej itd.

Po powrocie do Moguncji w 1448 roku Jan Gutenberg zaczął wydawać swe pierwsze niewielkie druki, doskonaląc swe umiejętności edytorskie.


gutenberg2

Antoni Potocki, O Janie Gutenbergu, Warszawa 1927, s. 24

Dzięki pożyczce otrzymanej od finansisty Johanna Fusta, mógł Gutenberg przystąpić do pracy nad dziełem swojego życia – drukiem „Biblii 42 wierszowej”.

Jest to najsłynniejsza książka na świecie, pierwszy druk, uznawany również za najdoskonalsze dzieło sztuki typograficznej.

Biblia Gutenberga nie posiadała karty tytułowej, ani kolofonu z oznaczeniem wydawcy.


Nie posiada też paginacji.

Oprawiana jest w dwóch tomach.

Wykorzystano 46 tysięcy czcionek i trzy prasy drukarskie.

Tekst został złożony w dwu szpaltach (kolumnach) liczących po 42 wiersze.

Biblia nie ma całostronicowych ilustracji.

Domalowywano po zakończeniu druku jedynie inicjały.

Nakład Biblii 42-wierszowej wyniósł 180 egzemplarzy.

Część odbito na pergaminie, większość na papierze czerpanym.

Do dziś zachowało się 48 egzemplarzy Biblii Gutenberga.

Jan Gutenberg wydawał później zapewne i inne druki, jednak niestety nigdy nie podawał on swego nazwiska na drukowanych książkach.

Gutenberg zmarł w Moguncji w 1468 roku. Pochowany został w kościele franciszkanów, który w XVII wieku został rozebrany i z tego powodu po grobie drukarza nie został żaden ślad.

Jakie znaczenie miał wynalazek Gutenberga:
– książki publikowano szybciej
– publikowano je w masowych nakładach
– ich cenna znacznie spadła
– książki stały się powszechnie dostępne

Do końca XV wieku wydrukowano co najmniej kilkanaście milionów egzemplarzy inkunabułów.

Sztuka drukarska dotarła za sprawą typografów niemieckich dosyć szybko do Polski (1473 – Kraków – Kasper Straube).

Wyprzedziliśmy pod tym względem Anglię.

Metalowa ruchoma czcionka Gutenberga była stosowana w drukarstwie aż do lat 90-tych XX wieku, kiedy to została ostatecznie wyparta przez skład komputerowy.

belkaniebieska2

Faksymile Biblii Pelplińskiej, Książnica Kopernikańska w Toruniu

Faksymile Biblii Pelplińskiej, Książnica Kopernikańska w Toruniu


W Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie znajduję się jedyny polski egzemplarz Biblii.

Biblia Pelplińska wydrukowana została na papierze czerpanym.

Składa się z dwóch tomów liczących 324 i 316 kart.


gutenberg-12

Faksymile Biblii Pelplińskiej, Oprawa, Książnica Kopernikańska w Toruniu

Brakuje w niej tylko jednej zadrukowanej strony 317 z tomu drugiego.

Wymiary kart wynoszą 40 x 29 cm.

Biblia Pelplińska ma skromną iluminację, na którą składają się wielobarwne inicjały oraz czerwone nagłówki i i śródtytuły.

Te kolorowe elementy zostały domalowane ręcznie w pustych miejscach pozostawionych umyślnie przez zecera.




gutenberg-13

Faksymile Biblii Pelplińskiej, Tom I, s. 1, Książnica Kopernikańska w Toruniu

Najpiękniejszy z 144 inicjałów znajduje się na pierwszej stronie I tomu – to  inicjał litery F wykładany złotem.

Biblia Pelplińska jest bardzo dobrze zachowana.

Zachowała się również oryginalna XV-wieczna oprawa, którą wykonał w Lubece introligator Heinrich Coster.

Oprawa wykonana jest z desek dębowych, pokrytych czerwoną skórą.

Oprawę chronią wielkie mosiężne guzy.




gutenberg-14

Biblia Pelplińska od początku XVI wieku wchodziła w skład księgozbioru biblioteki klasztornej konwentu franciszkanów w Lubawie.

Klasztor ufundował w 1502 roku, urodzony w Toruniu, biskup chełmiński Mikołaj Crapitz (Chrapicki).

Biblia Gutenberga mogła zostać albo przywieziona przez mnichów sprowadzonych przez biskupa z Saksonii, albo zostać podarowana franciszkanom przez fundatora.

W 1821 roku nastąpiła kasata klasztoru, a księgozbiór zakonników trafił do biblioteki Seminarium Duchownego w Pelplinie.

Pelplin był od 1824 roku siedzibą biskupa chełmińskiego.

Zarówno franciszkanie w Lubawie jak i księża w Pelplinie nie zdawali sobie sprawy, że ich egzemplarz Biblii został odbity przez Gutenberga.

Dopiero w 1897 roku niemiecki inkunabulista Paul Schwenke, ustalił pochodzenie Biblii Pelplińskiej.

gutenberg-15

Faksymile Biblii Pelplińskiej, Tom I, s. 1, Inicjał F, Książnica Kopernikańska w Toruniu

Na czas II wojny światowej Biblię Pelplińską ukryto w Ottawie w Kanadzie.

W latach 2000-2003 Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum” pracowało nad wydaniem faksymile pelplińskiego egzemplarza Biblii Gutenberga.

Faksymile ukazało się w nakładzie 198 numerowanych egzemplarzy.

Jeden z nich został zakupiony do Książnicy Kopernikańskiej przez firmę Toruń-Pacific.

belkaniebieska2

domgut1

Dom Gutenberga, ul. św. Katarzyny 4, Toruń

Ciekawostką Torunia jest znajdujący się w naszym mieście Dom Gutenberga (Dom Prasy), czyli kamienica przy ul. św. Katarzyny 4 wybudowana przez drukarza Karola Dombrowskiego na początku XX wieku.

domgut2

Drukarz przy pracy, Dom Gutenberga, ul. św. Katarzyny 4, Toruń

W okresie międzywojennym mieściła się tu Drukarnia Toruńska,  a w czasach PRL  Zakłady Graficzne.

Fasadę kamienicy zdobi posąg Jana Gutenberga oraz płaskorzeźby przedstawiające drukarza przy pracy.

domgut3

Jan Gutenberg, Dom Gutenberga, ul. św. Katarzyny 4, Toruń

belkaniebieska2

Wszystkim zainteresowanym postacią Jana Gutenberga i dziejami Biblii Pelplińskiej polecamy następujące publikacje ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu:


150otwartaksieganiebieskaJan Pirożyński, Tadeusz Serocki, Janusz Tondel

Biblia Gutenberga i jej polskie faksymile

Pelplin 2004

Sygnatura SIRi Ib/116


150otwartaksieganiebieskaJan Pirożyński

Johannes Gutenberg i początki ery druku

Warszawa 2002

Sygnatura SIRi Ib/103


150otwartaksieganiebieskaPaweł Dzianisz

Dykcyonarzyk pelpliński ku pamięci i chwale Jana Gutenberga zaczyna się od B – Jak Biblia
Pelplin 2002

Sygnatura SIRi Ib/115


150otwartaksieganiebieskaks. Antoni Liedtke

Saga Pelplińskiej Biblii Gutenberga

Pelplin 1981

Sygnatura SIRr  XXXVe/4


150otwartaksieganiebieskaAntoni Potocki

O Janie Gutenbergu i o tem, jak ludzie nauczyli się pisać i drukować.

Warszawa  1927

Sygnatura MAG 295370


150otwartaksieganiebieskaMichał Pszczółkowski

Toruńska architektura XX wieku

Torun 2011

Sygnatura SIRr XXXIIIb/144

belkaniebieska2