Tag Archives: Toruńskie Gimnazjum Akademickie

Skarby Biblioteki Gimnazjum Akademickiego w Toruniu – wystawa w Książnicy Kopernikańskiej

 

Skarby biblioteki Gimnazjum Akademickiego w Toruniu

Wystawa i prelekcja

Kurator wystawy: Anna Mazerska

22 kwietnia 2018

Książnica Kopernikańska

W sobotę 22 kwietnia 2018 roku w Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8 w Toruniu można było obejrzeć wystawę „Skarby Biblioteki Gimnazjum Akademickiego w Toruniu”.

Wystawa zorganizowana została przez pracowników Działu Zbiorów Specjalnych Książnicy w ramach Toruńskiego Festiwalu Nauki i Sztuki.

Goście mogli nie tylko obejrzeć eksponaty, ale również wysłuchać ciekawej prezentacji wygłoszonej przez Annę Mazerska – kierownika Działu Zbiorów Specjalnych.

Pierwsza część wystawy obejmowała książki gromadzone od XVI wieku przez bibliotekę Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego, której tradycje kontynuuje Książnica Kopernikańska.

Druga część wystawy prezentowała mieszkańcom Torunia najcenniejsze zbiory Książnicy pochodzące z XV, XVI i XVII wieku.

Na wystawie zaprezentowano:

Descriptio Bibliothecae Scholae Thorunensis a. d. 1594 extructae  – papierowy rękopis z XVI wieku, autorstwa burmistrza Henryka Strobanda, zawierający opis Biblioteki Gimnazjalnej

Matrikel des Gymnasiums zu Thorn von 1600 bis 1817 – rękopiśmienna metryka uczniów Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego, założona w 1601 roku przez rektora Konrada Bayera i kontynuowana aż do 1817 roku.

Novae scholae Torvnensis ratio doctrinae et disciplinae – najstarsza ustawa szkolna Gimnazjum Akademickiego ogłoszona w 1568 roku przez pierwszego rektora szkoły Macieja Breua, która precyzowała program nauczania i wychowania.

Gymnasii et oeconomiae scholasticae Thoruniensis instiutum et scopus – ordynacja szkolna, dotycząca zasad przyjmowania do bursy szkolnej wydrukowana w 1600 roku w toruńskiej drukarni Andrzeja Koteniusza.

Notitia Bibliothecae Thorvnensis – autorstwa rektora Piotra Jaenichena – pierwsza drukowana monografia Biblioteki Gimnazjum Akademickiego z 1723 roku

Typus Lectionum Publicarum Gymnasii Thoruniensis – plan lekcji z 1688 roku

Catalogus lectionum et operarum cum Deo in Gymnasio Thorunensi pertractandarum auctoritate Nobiliss. et Ampliss – spis zajęć i wykaz lektur dla uczniów Gimnazjum Akademickiego z 1721 roku

Exercitationes publicae semestres, studiosae in Gymnasio Thorunensi juventutis – wykaz ćwiczeń semestralnych na rok 1669/1670 przygotowany przez rektora Ernsta Königa

Dissertationes Ethicae – zbiór rozpraw filozoficznych przygotowanych w latach 1687-1689 przez uczniów gimnazjum pod kierunkiem profesora Jana Sartoriusa.

Exercitationvm Peripateticarum Libri II – podręcznik szkolny z zakresu logiki z 1602 roku autorstwa rektora Jana Regiusa

Institvtionis Literatae – najstarsze w Europie czasopismo pedagogiczne wydawane w Toruniu w latach 1586-1588 pod redakcją Ulryka Schobera

Meletemata Thorvnensia seu Dissertationes – czasopismo Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego wydawane w latach 1726-1731 pod redakcją Piotra Jaenichena

Zur 300. jaehrigen Jubelfeier des Gymnasiums zu Thorn – fotografia z 1868 roku przedstawiajaca grono pedagogiczne i budynek Gimnazjum

Juwenalis, Satyry – rękopis papierowy z Padwy z 1460 roku

Reci z mudrcu pohanskych jakoż i z Petrrky vybrane a prelozene – pergaminowy rękopis z XV wieku

Hartmann Schedel, Das Buch der Chroniken und Geschichten – inkunabuł, „Kronika świata”  wydana w 1493 roku w Norymberdze w drukarni Antona Kobergera. Zawiera aż 1809 drzeworytów.

Globus nieba z 1551 roku – wykonany w pracowni flamandzkiego kartografa Gerarda Mercatora

Mikołaj Kopernik, De revolutionibus orbium celestium libri VI – pierwsze wydanie dzieła „O obrotach” w Norymberdze w 1543 roku

 

Jan Heweliusz, Machinae Coelestis – starodruk wydany w Gdańsku w 1673 roku

Zwiedzający wystawę szeroko komentowali zaprezentowany na niej XVIII-wieczny regulamin korzystania ze zbiorów biblioteki gimnazjalnej:

  1. Kto chce wejść do tej lecznicy duszy, musi być w czystym obuwiu i bez płaszcza.
  2. Pomiędzy półki bez pozwolenia nie wchodzić.
  3. Niech proszą o książki bibliotekarza lub jego zastępcę; sami niech ich nie wyjmują i nie odkładają, lecz oddają do rąk dającego.
  4. Notatki niech raczej robią ołówkiem, a nie atramentem.
  5. Nikomu nie pozwala się korzystać z książek poza biblioteką, chyba że są to osoby wypróbowanej wiarygodności – i to za kaucją. Pożyczone książki w ciągu miesiąca maja być oddane, i niech się nikt nie oburza, jeżeli w razie przetrzymania zażąda się podwójnej kwoty.
  6. Zła ręka niech się powstrzyma, albo ze strachu, albo ze względów religijnych.
  7. Przejezdnym nie wolno przekazywać książek bez zezwolenia przełożonych.
  8. Jeśli znajda się tacy, którzy będą chcieli uczęszczać do naszej biblioteki, niech wiedzą, że to miejsce nie ma być uważane za gospodę i po upływie określonych godzin niech się wynoszą.

Ulryk Schober 1559-1598

Ulryk Schober (Huldericus Schober) mieszkał w Toruniu w latach 1584-1598 – między 25 i 39 rokiem życia.

Tu również zmarł w trakcie zarazy w 1598 roku

Urodził się Lubinie na Śląsku w 1559 roku.

Studiował siedem lat w Lipsku łacinę, grekę i filozofię.

Był gorliwym protestantem.

 

Ulryk Schober był profesorem greki i łaciny w gimnazjum toruńskim.

Był również korektorem tej szkoły.

Współpracował blisko z burmistrzem Henrykiem Strobandem i rektorem Kasprem Friese.

Wspólnie dążyli do podniesienia szkoły do rangi Gimnazjum Akademickiego, czego dokonali w 1594 roku.

Prestiż szkoły toruńskiej podniosło też wydanie w latach 1586-1588 trzech tomów „Institutio Literata”, których Ulryk Schober był redaktorem.

Było to czasopismo pedagogiczne, w którym publikowano traktaty dotyczące odnowy szkolnictwa, w tym pisma Jana Sturma  – wielkiego niemieckiego reformatora oświaty ze Strasburga.

Wydawnictwo stanowiło niejako pierwszą encyklopedię pedagogiczną.

Institvtionis Literatae Siue De Discendi Atqve Docendi ratione Tomvs Primvs, Toruń 1586, Sygnatura 102801.01

Ulryk Schober zorganizował również Bibliotekę Gimnazjalną.

Świadectwem jego pracy jest „Descriptio Bibliothecae scholae Torunensis” (opis biblioteki szkoły toruńskiej).

To największy toruński renesansowy humanista.

Ulryk Schober tworzył bardzo dużo okolicznościowych wierszy – mów, zwłaszcza z okazji pogrzebów.

W 1582 roku Ulryk Schober wydał zbiór swojej poezji „Poematum libri tres” w drukarni Andreasa Coteniusa w Toruniu.

Poematvm M. Hvldrici Schoberi Libri III. : hoc est, Charisteriorvm, cum Propempticis Autori scriptis, Sacrorvm, Genethliacorvm, Quibus Praemissa Svnt Elogia Torvniae Borvssorum, & Senatus eiusdem Vrbis. Torunij : Excudebat Andreas Cotenius, 1592. Sygnatura 110473

Tworzył wyłącznie w języku łacińskim.

Jego ulubionymi formami poetyckimi były:

– charisteria (podziękowania)
– propemptica (wiersze – posłania na drogę)
– sacra (wiersze religijne)
– genethliaca (wiersze urodzinowe)
– elogia (pochwały)

Inne poezje Ulryka Schobera to:

  • Olbiopolis seu civitas beata – Lipsk 1592 (poemat)
  • Miscellanea poetica – Lipsk 1593 (zbiór wierszy)
  • Paralipomena – Toruń 1595 (zbiór wierszy)

Ulryk Schrober jest też autorem dzieł prozatorskich, choćby traktatu religijnego „De causis ac remedis dissensionum et turbarum in religione scripta duo”.

Bronisław Nadolski

Karty z dziejów Odrodzenia w Toruniu
Działalność literacka Ulryka Schobera

Rocznik Toruński, Tom 2, 1967, s. 175-192

Sygnatura SIR II/18t.2

 

Agata Dobak

Psalmy Ulryka Schobera ze zbiorów Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Folia Toruniensia
Tom 7, 2007 rok, s. 19-32

Sygnatura SIRr II/34z.7

 

Ulryk Schober
Pochwała Miasta Torunia

Przełozył Bronisław Nadolski

Przeglad Artystyczno-Literacki
Nr 1/2, styczeń-luty 1996, s. 2 okładki

Sygnatura MAG 05834-1996

 

Bronisław Nadolski

Ulryk Schober, poeta – konrektor

W: Ze studiów nad życiem literackim i kultura umysłową na Pomorzu w XVI i XVII wieku

Wrocław 1969

Sygnatura SIRr XXIXa/43

 

Stanisław Salmonowicz

Schober Ulryk

Słownik Biograficzny Pomorza Nadwislańskiego
Tom 4, s. 167-169

Sygnatura SIRr IIIA/2t.4

 

Zenon Hubert Nowak

Schober Ulryk

Polski Słownik Biograficzny
Tom 35, zeszyt 4, s. 586-588

Sygnatura SIRi XVIa/1-t.35

 

Stanisław Tync

Ślązak Ulryk Schober konrektor i działacz kulturalny toruński
(1559-1598)

Kraków 1960

Sygnatura SIRr IIIB/Schober Ulryk

Biblioteka Gimnazjum Akademickiego w Toruniu (1594 – 1923)

 

W 1568 roku powstało w Toruniu protestanckie gimnazjum.

Równolegle ze szkołą protestancką w mieście działało także katolickie Kolegium Jezuickie (1605-1773) z własną biblioteką.

W 1594 roku gimnazjum uzyskało rangę akademickiego.

Utworzono wówczas również Bibliotekę Gimnazjalną.

 

Powstanie Biblioteki Gimnazjalnej wiąże się z osobą burmistrza Henryka Strobanda (1548-1609).

Jest on współautorem rękopisu „Descriptio Bibliothecae Scholae Thorunensi” – opisu Biblioteki Gimnazjalnej z 1594 roku.

„Descriptio…” podaje szczegółowy opis wnętrza biblioteki, wymienia sprzęty biblioteczne, informuje o podziale księgozbioru na klasy, o zbiorach ikonograficznych i kartograficznych,
o spisach i inwentarzach bibliotecznych

Drugim współautorem „Descriptio…” jest Urlyk Schober, konrektor gimnazjum, któremu powierzono prowadzenie biblioteki – zwykle funkcję bibliotekarza pełnił rektor gimnazjum.

 

Rektorem Gimnazjum Akademickiego i jednocześnie bibliotekarzem był też Peter Jaenichen – autor informatora „Notitia Bibliothecae Thorunensis” z 1723 roku.

Księgozbiór biblioteki rósł w XVII i XVIII w.

Hojnymi ofiarodawcami byli przedstawiciele toruńskiego patrycjatu.

Ogromną rolę w powiększaniu biblioteki odegrała drukarnia miejska (formalnie była drukarnią gimnazjalną).

Cała produkcja oficyny trafiała do Biblioteki Gimnazjalnej.

 

Oprócz uczniów szkoły, z biblioteki mogli również korzystać w ustalonych godzinach mieszkańcy miasta (w każdą środę po południu).

Szkoła i biblioteka mieściły się do 1724 roku w budynkach dawnego klasztoru franciszkańskiego przy kościele Najświętszej Panny Maryi.

Jerzy Fryderyk Steiner
„Ekonomia”
rys. 82 ; [w:]
Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku (tzw. Album Steinera)
pod red. M. Biskupa
Toruń 1998

 

 

W 1724 roku siedziba Gimnazjum Akademickiego i tym samym Biblioteki Akademickiej została przeniesiona do budynku „Ekonomii”, czyli bursy szkolnej przy ul. Piekary 49.

Dziś „Ekonomia” jest siedzibą Sądu Okręgowego w Toruniu.

Gimnazjum Akademickie mieściło się tu do roku 1855.

 

W 1855 roku gimnazjum przeniosło się do budynku przy ulicy Zaułek Prasowy, gdzie obecnie ma swą siedzibę I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika.

Biblioteka Gimnazjalna cieszyła się wielkim uznaniem w XVII i XVIII wieku.

Odwiedzano specjalnie Toruń w celu zwiedzenia biblioteki i podziwiania jej zbiorów.

Niestety w okresie Księstwa Warszawskiego Biblioteka Gimnazjalna doznała olbrzymich strat.

W 1807 roku wojska napoleońskie postanowiły w budynku „Ekonomii” urządzić szpital wojskowy – bibliotekę przeniesiono pośpiesznie do Ratusza.

W czasie przeprowadzki zaginęła znaczna część księgozbioru biblioteki.

Zaginęły najwartościowsze książki oraz dodatkowo katalog alfabetyczny, co rodzi poważne przypuszczenie, że nie był to przypadek, tylko przemyślana kradzież.

Sprawa rabunku do dziś jest nie wyjaśniona, ale pełna niedomówień i pomówień.

Na szczęście ocalał najsłynniejszy toruński inkunabuł, czyli „Kronika świata” – „Liber chronicarum”.

Autorem „Kroniki świata” jest Hartmann Schedel.

Została ona wydrukowana w 1493 roku w Norymberdze przez słynnego drukarza Antona Kobergera.

„Kronika świata” zawiera 1809 ilustracji – drzeworytów, przedstawiających widoki miast i ziem, portrety postaci historycznych oraz sceny historyczne.

 

 

W latach 1868 – 1971 trwały prace nad uporządkowaniem księgozbioru i opracowaniem nowoczesnego katalogu Biblioteki Gimnazjalnej.

Zajmowali się tym profesorowie Rudolf Brohm, Maximilian Curtze, Karl Boethke, K. Rothe.

„Katalog der Gymnasial-Bibliothek zu Thorn” został wydany również drukiem w 1871 roku przez Maximiliana Curtze – nauczyciela matematyki w gimnazjum w latach 1864-1896.

Curtze prowadził owocne badania nad dziełem Mikołaj Kopernika.

Był też aktywnym członkiem Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst.

 

„Katalog der Gymnasial-Bibliothek zu Thorn” jest katalogiem działowym.

W obrębie działów pozycje są wymieniane w porządku alfabetycznym.

I. Classische Philologie
I. Filologia klasyczna

II. Vergleichende Philologie, Europäische Sprachen
II. Filologia porównawcza, języki europejskie

III. Aussereuropäische Sprachen
III. Języki pozaeuropejskie

IV. Litteraturgeschichte, Bibliothekwissenschaft, Bibliographie
IV. Historia literatury, bibliotekoznawstwo, bibliografia

V. Geschichte und ihre Hilfswissenschaften
V. Historia i jej nauki pomocnicze

VI. Geographie und Reisen
VI. Geografia i podróże

VII. Thorunensia
VII. Toruniana

VIII. Mathematik, Astronomie (Astrologie), Kriegswissenschaft
VIII. Matematyka, astronomia (astrologia), wojskoznawstwo

IX. Physik, Chemie, Technologie, beschreibende Naturwissenschaften
IX. Fizyka, chemia, technologia, opisowe nauki przyrodnicze

X. Künste
X. Sztuka

XI. Medicin
XI. Medycyna

XII. Jurisprudenz und Staatswissenschaft
XII. Prawoznawstwo i politologia

XIII. Theologie
XIII. Teologia

XIV. Philosophie
XIV. Filozofia

XV. Pädagogik, Universitäts- und Schul- Schriften
XV. Pedagogika, pisma uniwersyteckie i szkolne

XVI. Handschriften
XVI. Rękopisy

XVII. Varia und Nachtrag
XVII. Różne

XVIII. Anhang: Festschriften zur 3. Saecularfeier des Gymnas. zu Thorn
XVIII. Dodatek: księga jubileuszowa trzechsetlecia gimnazjum w Toruniu

W 1923 roku księgozbiory Biblioteki Gimnazjalnej, biblioteki rady miasta Torunia, Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst zostały połączone i stały się fundamentem utworzonej Książnicy Miejskiej im. Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Osobom zainteresowanym szczegółowymi informacjami o historii Biblioteki Gimnazjalnej w Toruniu polecamy znajdujące się w księgozbiorze regionalnym Informatorium publikacje:

 

Katalog der Gymnasial-Bibliothek zu Thorn

zusammengestellt von Maximilian Curtze

Thorn 1871

Sygnatura SIRr I/13t.1

 

Katalog der Bibliothek des Königl. Gymnasiums zu Thorn
Nachtrag 1, 1871-1882

zusammengestellt von Maximilian Curtze
Thorn  1883

Sygnatura SIRr  I/13t.2

 

Katalog der Bibliothek des Königl. Gymnasiums zu Thorn
Nachtrag 2, 1883-1891

zusammengestellt von Maximilian Curtze
Thorn 1892

Sygnatura SIRr I/13t.3

 

Anna Lewandowska
Biblioteka Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego 1594-1793
s. 17-42
[w:] Księga pamiątkowa uroczystego obchodu sześćdziesięciolecia Książnicy Miejskiej im. M. Kopernika : 21-23 października 1983 r.
Toruń 1988
Sygnatura SIRr XXXVa/7

 

Anna Lewandowska
Księgozbiór religioznawczy i teologiczny Biblioteki Gimnazjalnej w Toruniu
[odbitka:] Studia o bibliotekach i zbiorach polskich, T.5
Toruń 1993, s. 31-46
Sygnatura SIRr XXXVa/12

 

Anna Lewandowska

Inkunabuły Książnicy Miejskiej im. M. Kopernika w Toruniu

Toruń 1979

Sygnatura SIRr XXXVa/6

 

Stanisław Tync

Dzieje Gimnazjum Toruńskiego : (1568-1772). T. 1, Wiek XVI

Toruń 1928

Sygnatura SIRr XXXIb/4

 

Stanisław Tync

Dzieje Gimnazjum Toruńskiego. T. 2

Toruń 1949

Sygnatura SIRr XXXIb/4

 

Stanisław Tync

Ślązak Ulryk Schrober konrektor
i działacz kulturalny toruński : 1559-1598
Wrocław 1960

Sygnatura SIRr IIIb/Schober Urlyk

 

Stanisław Salmonowicz
Toruńskie Gimnazjum Akademickie w latach 1681-1817 : studium z dziejów nauki i oświaty
Księga pamiątkowa 400-lecia Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego. T. 4, Toruń 1973
Sygnatura SIRrXXXIb/3t.4

 

Krystyna Podlaszewska

Gimnazjum toruńskie w latach 1817-1920

do druku przyg. Magdalena Niedzielska
Toruń 2007
Sygnatura SIRr XXXIb/6

 

Krystyna Podlaszewska
Notitia Bibliothecae Thorunensis Piotra Jaenichiusa z 1723 r. : przyczynek do dziejów biblioteki gimnazjum toruńskiego
[odbitka:] Zeszyty Naukowe UMK, Nauka o książce III
Toruń 1965, s. 3-41
Sygnatura SIRr XXXIb/5

 

Magdalena Niedzielska

[hasło:] Curtze Maximilian
s. 58-60
[w:] Toruński Słownik Biograficzny, T.2
Toruń 2000
Sygnatura SIRr IIIA/12t.2

 

Zygmunt Mocarski

Książka w Toruniu do roku 1793 : zarys dziejów

Toruń 1934

Sygnatura SIRr XXXVe/8

 

Informator o zbiorach i działalności Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Toruń 2008

Sygnatura SIRr XXXVa/32