Tag Archives: XVI wiek

Next Page

Katarzyna Gołąbek – Działalność publiczna biskupa włocławskiego Andrzeja Zebrzydowskiego w latach 1546-1551 w świetle jego korespondencji

 

Katarzyna Gołąbek

Działalność publiczna biskupa włocławskiego Andrzeja Zebrzydowskiego w latach 1546-1551 w świetle jego korespondencji

Wydawnictwo DiG
Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa 2012

Sygnatura SIRr IIIB/Zebrzydowski

Rozprawa Katarzyny Gołąbek poświęcona jest postaci biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego (1496-1560).

Autorka odtworzyła przebieg jego działalności publicznej w latach 1546-1551 na podstawie jego listów.

Biskup włocławski wykazywał w tym okresie wysoką aktywność polityczną na szczeblu państwowym i lokalnym.

Kujawski etap kariery, późniejszego biskupa krakowskiego, jest okresem kluczowym dla tego dostojnika kościelnego, ale również dla historii I Rzeczypospolitej.

Śmierć Zygmunta I Starego i objecie tronu przez Zygmunta II Augusta oznaczały gwałtowne zmiany na polskiej scenie politycznej.

Katarzyna Gołąbek prześledziła proces przechodzenia biskupa włocławskiego od fakcji skupionej przy królowej Bonie do stronnictwa Zygmunta Augusta.

Autorka zbadała również działalność biskupa na szczeblu lokalnym i jego udział w życiu politycznym szlachty województw inowrocławskiego i brzesko-kujawskiego.

Lektura książki pozwoli odpowiedzieć na pytanie jakie czynniki sprawiły, ze potomek średnioszlacheckiej rodziny zrobił tak świetną karierę i doszedł do najwyższych godności w państwie.

Jest to przykład kształtowania się elit politycznych w okresie panowania ostatnich Jagiellonów.

W monografii omówiono pochodzenie Andrzeja Zebrzydowskiego, jego studia i początki kariery duchownej.

Prześledzono aktywność biskupa włocławskiego w stronnictwie Królowej Bony  i jego rządy biskupie na Pomorzu i Kujawach.

Szczegółowo poznajemy okoliczności i przebieg przejścia biskupa do stronnictwa królewskiego.

Czytamy o jego drodze do biskupstwa krakowskiego.

Osobny rozdział traktuje o Andrzeju Zebrzydowskim jako senatorze, doradcy królewskim i jego relacjach z reprezentacja szlachecką.

Podstawę źródłową pracy stanowi bogata korespondencja Andrzeja Zebrzydowskiego z lat 1546-1553 zebrana w rękopiśmiennym kodeksie pochodzącym z końca XVI wieku.

Kodeks przechowywany jest w Bibliotece Jagiellońskiej.

Kodeks zawiera 815 zapisanych w języku łacińskim listów, których wyłącznym nadawcą jest Zebrzydowski.

Kodeks powstał na podstawie brulionów pism, które redagował sekretarz biskupa Andrzej Patrycy Nidecki.

Joanna Kamper-Warejko – XVI-wieczne toruńskie druki Koteniusza – uwagi o języku wybranych tekstów

 

dr hab. Joanna Kamper-Warejko

XVI-wieczne toruńskie druki Koteniusza
Uwagi o języku wybranych tekstów

Prelekcja

15 listopada 2018 r.

Książnica Kopernikańska

W czwartek 15 listopada 2018 roku w Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8, o godzinie 17.00, odbyła się bardzo ciekawa prelekcja popularnonaukowa dr hab. Joanny Kamper-Warejko z Zakładu Historii Języka Polskiego w Instytucie Języka Polskiego UMK.

Wykład poświęcony był dawnemu językowi i piśmiennictwu polskiemu oraz procesom diachronicznym, którym podlegał język polski.

Prelegentka przedstawiła historię powstania i rozwoju drukarni toruńskiej w XVI wieku.

Pierwszy toruński druk autorstwa Erazma Glicznera został wydany przez Stenczla Worffschauffla w 1569 roku.

Pierwsze książki w języku polskim drukował w Toruniu Melchjor Nering począwszy od 1581 roku.

Czasy świetności drukarni, którą w latach 1587-1607 kierował Andrzej Koteniusz zbiegły się z czasem świetności miasta, którego burmistrzem był Henryk Stroband.

Koteniusz wydrukował aż 90 książek w tym blisko 1/3 w języku polskim.

Drukarnia znalazła wówczas swoją stałą siedzibę przy ul. Franciszkańskiej (działała tutaj aż do 1829 roku).

Wykonywała zamówienia Rady Miasta i Gimnazjum Akademickiego.

Na czoło wysuwają się wydawnictwa o treści religijnej.

Te w języku polskim używane były przez pastorów z toruńskich przedmieść, na których przeważała ludność polska.

Książki drukowano gotycką czcionką szwabachą – ale w języku polskim.

Najsłynniejsze wydawnictwa drukarni Koteniusza to „Postylla” Kalksteina i „Kancjonał” Artomiusza.

Słuchacze dowiedzieli się z prelekcji wielu ciekawych informacji na temat Artomiusza (czyli Piotra Krzesichleba), polskiego kaznodziei luterańskiego z kościołów św. Anny i św. Jerzego.

Jego „Kancjonał” doczekał sie trzech wydań jeszcze za życia autora – 1587, 1596 i 1601.

Był to śpiewnik, zbiór luterańskich pieśni religijnych w języku polskim.

Prawie wszystkim pieśniom towarzyszył zapis nutowy.

Kantyczki liczyły w sumie 331 pieśni.

Prelegentka opisała budowę śpiewnika, układ pieśni, pisownię, język „Kancjonału”, unowocześnienia, archaizmy, regionalizmy, fonetykę.

Na koniec wspomniano również o Janie Rybińskim autorze „Gęśli” – czyli zbioru wierszy wydanych u Koteniusza w Toruniu.

Po prelekcji uczestnicy imprezy w Książnicy Kopernikańskiej przystąpili do pisania dyktanda.

Laureatki trzech pierwszych miejsc otrzymały karty prezentowe Empiku.

Wszyscy uczestnicy spotkania otrzymali również prezent od Książnicy Kopernikańskiej – grę „Staropolski Wokabularz”.

Jest to atrakcyjna gra karciana autorstwa pracowników Książnicy Przemysława Chudzika i Mateusza Pitulskiego.

Gra opiera się na zabawie kartami ze staropolskimi słowami.

Gracze wcielają się w postaci spiskowców, walczących z zaborcami.

Grę można wypożyczyć w Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8.

Prelekcja i dyktando odbyły się w ramach projektu „Staropolski Wokabularz”.

„Wokabularz Staropolski” został dofinansowany ze środków Narodowego Centrum Kultury w ramach programu „Ojczysty – dodaj do ulubionych 2018” oraz z budżetu Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Jan Rybiński – poeta z Barcina – 1565-1621

 

Jan Rybiński był synem imigranta z Moraw, który z innymi braćmi czeskimi musiał opuścić swój kraj.

Urodził się w 1565 roku w Barcinie.

Ukończył Gimnazjum Akademickie w Gdańsku.

Studiował w Wittenberdze i Heidelbergu.

 

 

Jan Rybiński. Wiersze żałobliwe, Toruń 1583, Sygnatura 107815

Pierwszy raz Jan Rybiński zamieszkał w Toruniu w 1585 roku, jako profesor Gimnazjum Akademickiego.

Między 1589-1592 roku był profesorem w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku.

Był pierwszym na Pomorzu nauczycielem języka polskiego.

Promował twórczość Jana Kochanowskiego i Mikołaja Reja.

 

 

 

 

Johan Rybinij Pol. Hodoeporicorvm Liber I, Toruń 1592. Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. Cim. 5960. Źródło: Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.

Ponownie przybył do Torunia w 1592 roku.

Objął wówczas lukratywne stanowisko sekretarza Rady Miejskiej.

Praca ta sprawiła, że utrzymywał ożywione kontakty z dworem królewskim i dworami magnackimi.

Większość czasu spędzał w Warszawie, uzyskując nawet tytuł sekretarza królewskiego.

W Toruniu napisał swe najważniejsze utwory poetyckie.

Jednak już w 1594 roku opuścił nasze miasto.

 

 

 

Jana Rybinskiego Gęśli Roznorymych Księga I, Torun 1593. Zakład Narodowy im. Ossolińskich XVI.Qu.2740. Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa

Przejściowo zarządzał majątkami Bonin i Szabdy starosty radzyńskiego Jana Dąbrowskiego, położonymi w powiecie lubawskim i brodnickim.

Przebywał kolejno na dworach największych magnatów Rzeczypospolitej: Ostrorogów, Zamoyskich, Leszczyńskich, Sapiehów, Radziwiłłów.

Uzyskał tytuł królewskiego poety oraz nobilitację szlachecką.

Tworzył wiersze w języku polskim i łacińskim.

Stopniowo porzuca łacinę.

Był pierwszym poetą pomorskim tworzącym w języku polskim.

 

 

Wiele z jego utworów wydrukowano w Toruniu:

  • 1583 – Wiersze żałobliwe – drukarz Melchior Nering
  • 1592 – Hodoeporicum liber I – drukarz Andrzej Koteniusz (zbiór 14 elegii łacińskich)
  • 1593 – Gęśli różnorymych ksiega I – drukarz Andrzej Koteniusz
  • 1599 – Wiosna – drukarz Andrzej Koteniusz (sielanka)
  • 1600 – Witanie – drukarz Andrzej Koteniusz (utwór sceniczny)

Zmarł około 1621 roku.

Jan Rybiński cieszył się uznaniem współczesnych, niestety został zapomniany przez potomnych.

W Ksiąznicy Kopernikańskiej dostępne są następujące utwory Jana Rybińskiego:

 

1. STARODRUK

Concentvs Hortensis Mvsarvm Congratvlantivm solennitati Nuptiarum […] Domini M. Hvlderici Schoberi, Scholae ciuilis Turoniensis Conrectoris, Sponsi, Et […] Virginis Evae […] Dn. Doctoris Melchioris Pyrnesij […] Medici & Physici Turoniensis, relictae filiae, Sponsae / Conscriptus a Ioanne Cupio, Ph. & Med. Doctore, ex Insula Mariana. – Torvnii Borvssorvm : excudebat Andreas Cotenius, 1592.

2. MIKROFILM

De linguarum in genere tum Polonicae seorsim praestantia et utilitate Oratio … / Jan Rybiński – Dantisci : J. Rhode, 1589.

3. MIKROFILM

Gęśli różnorymnych księga 1 / Jan Rybiński – Toruń : A. Cotenius, 1593.

4. Jana Rybińskiego „Gęśli roznorymych Księga I” / [posłowie Alojzy Tujakowski]. – Toruń : Zakłady Graficzne, 1969.
5. Jana Rybińskiego „Gęśli różnorymych księga I” / Zbigniew Nowak i Anna Świderska. – Gdańsk : Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1958.
6. Księga elegii podróżnych / Jan Rybiński ; przekł. Elwira Buszewicz ; wstęp i oprac. Elwira Buszewicz, Wojciech Ryczek ; Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. – Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2015.
7. STARODRUK

Ku czci Jaśnie Wielmożnemu Panu, Panu Lwowi Sapieże, Canclerzowi wielkiemu W. Księ: Litewskiego, Mohilewskiemu, Parnawskiemu… Staroście, Nauk wysokich Mecaenasowi znamienitemu. – w Wilnie : drukował Jakub Markowicz, 1607.

8. STARODRUK

Mowa… Rybinskiego biskupa Kujawskiego y pomorskiego, na sessyi d. 16 lutego r. 1789 miana. – Warszawa : Druk. Nadworney, 1769.

9. Wiersze polskie / Jan Rybiński ; oprac. Zbigniew Nowak i Anna Świderska. – Gdańsk ; Poznań : Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Oddział, 1968.
10. STARODRUK

Wiersze żałobliwe, A przytym statecznie acz krotko opisuiące żywot, y sprawy zacne, rychłozmarłego […] Pana Jana Hrabie z Ostroroga […] : Przy końcu przydane iest [..] Małżonki iego, tuż w kilka godzin po nim […] zmarłey, godne zalecenie / [Jan Rybinski]. – W Toruniu : Drukował Melchior Neringk, 1583.

11. Wiosna / Jan Rybiński ; transkr., koment. i słowniczek Maria Frankowska. – Toruń : Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela, 2006.

 

Zbigniew Nowak

Rybiński (Ribinius, Ryba) Jan

Polski Słownik Biograficzny
Tom 33, zeszyt 3, s. 329-331

Sygnatura SIRi XVIa/1-t.33

 

Hasło: Rybiński Jan

Bibliografia Literatury Polskiej
Nowy Korbut
Tom 3, N-Ż, s. 190-192

Sygnatura SIRi Vb/4-t.3

 

Izabela Teresińska

Rybiński Jan

Dawni pisarze polscy
Tom 3, s. 395- 396

Sygnatura SIRi XVIa/LP-24c

 

Anna Krzewińska

Jan Rybiński

Wybitni lidzie dawnego Torunia
s. 57-62

Sygnatura SIRr IIIA/3a

 

Zbigniew Nowak

Jan Rybiński. Zapomniany poeta pomorski doby Odrodzenia.

Pamiętnik Literacki
Rocznik 52, 1961, zeszyt 4, s. 321-371

Sygnatura MAG 03929-52/2

 

Alojzy Tujakowski

Jan Rybiński – poeta dawnego Torunia

W: Jana Rybińskiego Gęśli roznorymych Księga I
Toruń 1969

Sygnatura SIRr XXXIIb/7

 

Zbigniew Nowak, Anna Swiderska

Jana Rybińskiego „Gęśli różnorymnych księga I”

Gdańsk 1958

Sygnatura SIRr XXXIIa/5

 

Maria Frankowska

„Wiosna kwieciorodna” czyli o sielance Jana Rybińskiego

W: Jan Rybiński, Wiosna, Toruń 2006
s. 19-28

Sygnatura SIRr XXXc/16

 

Zbigniew Nowak, Anna Świderska

Wstęp

W: Jan Rybiński, Wiersze Polskie, Gdańsk 1968
s. VII-XCVIII

Sygnatura MAG 89847