Category Archives: Historia książki

Next Page

Judyta Zamrzycka – Introligatorzy toruńscy od XV do XVI/XVII wieku

 

Judyta Zamrzycka

Introligatorzy toruńscy od XV do XVI/XVII wieku
Typologia cech warsztatowych

Seria: Biblioteka ToMiTo

Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2014

Sygnatura SIRr XXXVe/39

Judyta Zamrzycka ukończyła konserwację i restaurację dzieł sztuki na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Jej książka przybliża wiedzę o zabytkowych oprawach dawnych ksiąg, a w szczególności na temat toruńskiego introligatorstwa.

Współcześnie wartość zabytkowej książki zawarta jest nie tylko w jej treści.

Duże znaczenia ma też jej fizyczna forma, oprawa, która przez swoje walory artystyczne i technikę wykonania pozwala zaliczyć ją do sztuki użytkowej.

Autorka przedstawiła wyniki swych badań nad ustaleniem typowych cech wyrobów poszczególnych warsztatów introligatorskich działających w Toruniu od XV do początku XVII wieku.

Podstawą badań były przede wszystkim zbiory Ksiąznicy Kopernikańskiej, w tym 71 inkunabułów (w 60 woluminach), 67 woluminów szesnastowiecznych druków oraz 21 woluminów z działu Toruniensia.

Rozprawa składa się z trzech rozdziałów.

Dwa pierwsze maja charakter teoretyczny.

Rozdział I poświęcony jest charakterystyce rzemiosła introligatorskiego, warsztatowi pracy introligatora, narzędziom introligatorskim, materiałom wykorzystywanym do wykonywania ksiąg, rękodziełu rzemieślniczemu, artyzmowi tworzenia zabytkowej książki, naprawom wykonywanym przez introligatorów.

Rozdział II charakteryzuje organizację rzemiosła introligatorskiego w Polsce, przedstawia strukturę i organizacje cechu introligatorów, etapy kształcenia w rzemiośle introligatorskim.

Rozdział opisuje również introligatorstwo w Toruniu , introligatorów toruńskich oraz statuty przywilejów cechowych introligatorów i szkatułkarzy.

Rozdział III ma charakter badawczy.

Autorka przedstawiła typologię cech konstrukcji i stylu zabytkowej książki.

Określiła cechy konstrukcji i stylu wybranych toruńskich warsztatów introligatorskich.

Porównała cechy niezidentyfikowanych woluminów z cechami wybranych warsztatów.

Omówiła wyniki badań porównawczych i je podsumowała.

Okazało się bezsprzecznie, że każda oprawa zabytkowej książki zawiera grupę cech konstrukcyjnych i artystycznych, które charakteryzują indywidualny styl autora oprawy.

Należy jednak opierać się na jak najdłuższej liście takich cech, subtelne różnice nie są wystarczające dla jednoznacznej identyfikacji autora.

Judyta Zamrzycka badała zarówno oryginalne wartości artystyczne jak i konstrukcyjne zabytkowych książek.

Uwzględniła kilkadziesiąt cech wyróżniających blok książki, kapitałkę, wyklejkę, oprawę, okładziny, obleczenie, zapinki i okucia.

Ernst Lambeck (1814-1892) – toruński drukarz i wydawca

Ernest Lambeck urodził się 12 listopada 1814 roku w Górsku koło Torunia.

Jego ojciec był ewangelickim pastorem, a dziadek generałem armii bawarskiej.

Uczęszczał do gimnazjum w Toruniu i Norymberdze.

W 1840 roku otworzył w Toruniu księgarnię.

Działała przy niej również wypożyczalnia książek.

 

W 1845 roku nabył od władz miasta Drukarnię Rady Miasta Torunia.

Drukarnia miała swoją siedzibę przy ul. Piekary 37/39.

Wydawał zarówno książki niemieckie jak i polskie.

Drukował czasopisma, kalendarze, modlitewniki, śpiewniki, podręczniki i powieści.

W 1858 roku wydał „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza.

Było to pierwsze nieocenzurowane wydanie na ziemiach polskich.

Niestety przedsięwzięcie to okazało się klapą handlową.

Opinia publiczna przyjęła wydanie Lambecka chłodno, gdyż dokonało się z pominięciem praw rodziny i spadkobierców Adama Mickiewicza oraz nabywcy praw wydawniczych warszawskiego księgarza Samuela Henryka Merzbacha.

Lwowski „Dziennik Literacki” (1859, nr 1, s. 12) wręcz wrogo odniósł się do toruńskiego wydawcy.

„W Toruniu księgarz Ernest Lambeck ogłosił przedruk wszystkich Dzieł Mickiewicza i zaczął od Pana Tadeusza we dwóch tomach, bez względu, ze prawo wydawnictwa ich nabył za znaczna sumę pan Merzbach w Warszawie, od dzieci wieszcza. Podobna spekulacja księgarska grzecznie nazywa się kontrfazonem,   kontrafakcją, po polsku zaś bez ogródek kradzieżą i karygodnym złodziejstwem, w którem spodziewamy się, że nikt nie zechce brać udziału, ani żaden księgarz polski przez sprzedawanie, ani nikt z polskiej publiczności przez kupno przedruku za wysoką cenę, gdyż dwa pierwsze tomy sprzedaje po złotych piętnaście .”

Nakład próbowano sprzedać później w ramach wydań z 1865 i 1878 roku.

Adam Mickiewicz

Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie
Historia szlachecka z r. 1811 – 1812
we dwunastu księgach wierszem

Drugie, tanie wydanie
Nakładem i drukiem Ernsta Lambecka
Toruń 1865

Sygnatura Cimelia MAG  53544

 

Adam Mickiewicz

Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie
historia szlachecka z roku 1811 i 1812
we dwunastu księgach wierszem

Drugie, tanie wydanie
Drukiem i nakładem Ernst Lambeck
Toruń 1878

Sygnatura MAG 50010, MAG 175398

 

Wielką popularność zdobyły za to kalendarze polskie wydawane przez Lambecka:

  • Toruński kalendarz katolicko-polski dla Prus Zachodnich, W. Ks. Poznańskiego i Szląska
  • Kalendarz ewangelicko – polski dla Mazur, Szląska i dla Kaszubów

 

Toruński kalendarz katolicko-polski
dla Prus Zachodnich, W. Ks. Poznańskiego i Szląska

na rok zwyczajny 1879

Nakładem i drukiem księgarni Ernesta Lambecka

w Toruniu

Sygnatura WF 343

 

 

Kalendarz ewangelicko – polski
dla Mazur, Szląska i dla Kaszubów

na rok zwyczajny 1886

Nakładem i drukiem księgarni Ernesta Lambecka

w Toruniu

Sygnatura WF 2280

 

 

Wiele razy wznawiany był również wydawany u Lambecka śpiewnik „Zbiór pieśni dla dzieci” opracowany przez Teodora Kiewicza.

 

Thorner Zaitung, Sygnatura KM_01410

Ernst Lambeck wydawał również od 1867 roku poczytny toruński dziennik „Thorner Zeitung”.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Drukował książki pisane przez profesorów toruńskiego gimnazjum oraz prace członków niemieckiego towarzystwa naukowego „Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst zu Thorn”

 

– Sygnatura MAG 34853

Działalność wydawniczą drukarni Lambecka dokumentuje wydany przez niego katalog publikacji z lat 1840-1890 – „Verlags-Katalog von Ernst Lambeck : Verlags-Buchhandlung in Thorn vom 15. Mai 1840 bis 15. Mai 1890”.

Katalog dzieli całą produkcje drukarni na cztery podstawowe działy:

– Deutscher Verlag – wydawnictwa niemieckie
– Musikalien – muzykalia
– Ansichten und Karten – widoki i mapy
– Polnischer Verlag – wydawnictwa polskie

 

 

 

 

Wymieniono w nim aż 64 pozycje w języku polskim:

  1. Abecadło nowe czyli książeczka początkowego czytania z obrazkami kolorowanemi
  2. Gąsiorowski Antoni Alojzy – Bigos wszechnica Polska
  3. Chociszewski Józef – Listownik
  4. Chrześcijańskie błogosławieństwo domowe
  5. Czerski – Moje usprawiedliwienie się, względem odstępu od rzymsko-nadwornego kościoła
  6. Czerski, Zsatkowicz – Katechizm nauk apostolsko-katolickiej Wiary
  7. Czy mówisz po polsku?
  8. Dąbek Felix – Jego życie, sprawa i wyrok sadu przysięgłego
  9. Dambrowski Samuel – Kazania albo Wykłady Porządne świętych ewangelii niedzielnych przez cały rok
  10. Elementarz nowy polski z obrazkami kolorowanemi
  11. Elementarzyk polski z obrazkami malowanemi
  12. Gąsiorowski Antoni – Chowanna duchowna
  13. Gąsiorowski Antoni – Elementarz polski
  14. Gorzkie żale, czyli Nabożeństwo Passyjne
  15. Gra towarzyska w pytaniach i odpowiedziach
  16. Gramatyka Niemiecka dla Polaków
  17. Gregorowicz M. – Serdeczne Modły czyli Nabożeństwo prawowiernych Katolików
  18. Grodzki A. – Książeczka do Nabożeństwa
  19. Schmid Christoph – Jaskinia Beatusa. Powieść dla wszystkich czytelników szlachetnie myślących, zwłaszcza dla Młodzieży
  20. Kalendarzyk Sjerp-Polaczka, Katolicko-Polski (1860-1877)
  21. Kalendarz Toruński, Katolicko-Polski dla Prus Zachodnich, Wielk. Księs. Pozn. i Szlązka (1878-1891)
  22. Kalendarz narodowy, Ewangielicki, religijno-patryotyczny. Prawdziwy Prusak (1855-1866)
  23. Kalendarz ewangielicko-polski dla Mazur, Szląska i Kaszubów (1886-1890)
  24. Schmid Christoph – Kaplica w lesie i Gołąbek, dwie powieści moralne dla dzieci
  25. Karawika, czyli modlitwy podczas cholery
  26. Gąsiorowski Antoni – Katolik prawdziwy, czyli zbiór modlitw dla pobożnych katolików
  27. Kiewicz Teodor – Zbiór Pieśni dla szkół polskich
  28. Kilka słów jeszcze o oczynszowaniu włościan w królestwie polskiem
  29. Kilka uwag nad zadaniami racyonalnej politiki narodowej w chwili obecnej
  30. Kometa i zagubienie ziemi naszej w dzień 13 Czerwca 1857
  31. Kl. Teofil – Kopciuszek dla grzecznych dzieci
  32. Kuchnia polska, niezbędny podręcznik dla kucharzy i gospodyń
  33. Muray C.A. – Kwiat Preryi miedzy Indyjczykami
  34. Laski Teodor – Waleczni Prussacy, ich rycerska odwaga i zwycięstwo w krwawych bitwach przeciw Austryakom i niemieckim związkowym krajom
  35. Schmid Christoph – Lekarz cudowny i Starzec z gór. Dwie powieści
  36. Lekarz domowy to jest łatwy sposób leczenia francuską wódką z solą
  37. Listy miłosne z dołączeniem rozmaitych pamiątkowych wierszyków
  38. Litania dla Bractwa świętego Dzieciństwa Jezusowego
  39. Prejs Julian – Matka Najświętsza Chełmnieńska, czyli oswobodzenie Chełmna
  40. Medalik cudowny, 1832go roku w Paryżu wybity, również historya, opis icuda jego
  41. Memento Mori to jest Pamiętaj na śmierć! Książka zawierająca Nabożeństwo do świętej Barbary
  42. Mickiewicz Adam – Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie
  43. Modlitwa do Najświętszej Panny Maryi w teraźniejszych Potrzebach naszych
  44. Modlitwy Missyjne
  45. Nabożeństwo za dusze zmarłych
  46. Jais Egidyusz – Nauki i modlitwy dla dzieci dorosłych mogące służyć skutecznie
  47. Ojciec kapucyn, czyli zwycięstwo wiary i miłości
  48. Schmid Christoph – Owoce dobrego wychowania, czyli dobre dzieci
  49. Pieśni mszalne, Nieszporne i inne nabożne do chwały Boskiej służące dla Chrześcijan Katolickich
  50. Preuss – Książka do uczenia się biblijnych historyi dla szkół elementarnych
  51. Sennik, czyli wróżenie ze snów na przeszło 1800 przypadków służące
  52. Schmid Christoph – Starzec z gór powieść dla dzieci
  53. Sznee – Dzierżawca początkujący, jako według postępu rolnictwa opracowanie
  54. Tomasz a Kempis – O Naśladowaniu Chrystusa
  55. Tomicki S. – Książka do Nabożeństwa dla Młodzieży Katolickiej
  56. Trzy powieści pięknej treści
  57. Woike – Dwa razy czterdzieści i ośm Biblijnych Historyi
  58. Wykaz przyjęcia do Bractwa trzeźwości, pod opieką Najświętszej Maryi Panny Gromnicznej od Ojca św. Piusa IX założonego
  59. Wyznanie wiary apostolsko-katolickiej przyjęte od apostolsko-katolickiej gminy w Toruniu
  60. Gąsiorowski Antoni – Wzory. Nowe polskie, do pisania szkolne systematyczne kalegrafijne
  61. Zbieranka katolicko-polska
  62. Zbiór pieśni kościelnych dla użytku szkół polsko-katolickich elementarnych
  63. Zbiór powinszowań. Najnowszy, polskich i francuskich na wszystkie uroczystości familijne
  64. Zschokke Henryk – Precz z gorzałką. Powieść pouczająca dla przestrogi wszystkich stanów i każdego wieku

Ernst Lambeck w 1890 roku otrzymał Honorowe Obywatelstwo Miasta Torunia.

Był z ducha liberałem i odcinał się od antypolskiej polityki władz pruskich.

Z tego powodu stanął nawet przed sądem w 1882 roku.

Zmarł 9 czerwca 1892 roku w Toruniu.

Jego syn Walter został księgarzem, a syn Max prowadził dalej drukarnię aż do 1903 roku.

Andrzej Bukowski

Lambeck Ernest (hasło)

Polski Słownik Biograficzny
Tom XVI, zeszyt 70, str. 422

Sygnatura SIRi XVIa/1-t.16

 

Pan Tadeusz w studwudziestą rocznicę wydania toruńskiego

Scenariusz i oprac. wystawy: Janina Huppenthal
Wstęp: Alojzy Tujakowski
Toruń 1980

Sygnatura SIRr XXXVa/18

 

Janina Huppenthal

Ernest Lambeck (1814-1892) księgarz, drukarz i wydawca

W: Wybitni ludzie dawnego Torunia
Toruń 1982

Sygnatura SIRr IIIA/3a

 

Alojzy Tujakowski

Z dziejów drukarstwa i piśmiennictwa na Pomorzu
400 lat drukarstwa w Toruniu 1569-1969

Toruń 1970

Sygnatura SIRr XXXVe/9

 

Verlags-Katalog von Ernst Lambeck,
Verlags-Buchhandlung in Thorn
vom 15. Mai 1840 bis 15. Mai 1890

Thorn 1890

Sygnatura MAG 34853

 

Tadeusz Zakrzewski

Lambeck Ernst Georg Maximilian (hasło)

W: Toruński Słownik Biograficzny
Tom I, str. 147-149

Sygnatura IIIA/12t.1

 

Władysław Andrzej Kempa

Zasłużony księgarz czy korsarz wydawniczy?

Księgarz
1958, nr 21/22, s. 416

Sygnatura MAG 04508-1958

 

Piotr Grążawski

Dzielny drukarz Lambeck
Z historii naszej kamienicy

Toruński Informator Solidarności
2002, nr 4, s. 9-10

Sygnatura MAG 06151-2002

Joanna Matyasik – Polonika XVI-XVII w. ze zbiorów Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy

 

Joanna Matyasik

Polonika XVI-XVII w. ze zbiorów Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy
Katalog

Wydawnictwo Koronis

Bydgoszcz 2015

Sygnatura SIRr XXXVc/29

Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy posiada w swych zbiorach ponad 8 tysięcy starych druków.

Wśród nich znajduje się 490 poloników z XVI-XVII wieku (w 517 egzemplarzach).

Katalog poloników opracowany przez dr Joannę Matyasik obejmuje druki wydane w języku polskim, polskiego autorstwa oraz wytłoczone na ziemiach I Rzeczypospolitej.

Co więcej autorka uwzględniła również stare druki związane z kulturą i państwem polskim poprzez treść, w tym również druki zagraniczne.

Najstarszym drukiem zawartym w katalogu jest „Opusculum eruditum” Filipa Beroaldo, wydana w Erfurcie w 1505 roku.

Opisy bibliograficzne zawarte w katalogu dostarczają informacji na temat autora druku, tytułu, miejsca wydania, firmy drukarskiej, daty wydania, objętości druku, formatu, występowania w bibliografiach, dedykacji, aprobat, ikonografii, defektach, proweniencji, znakach własnościowych, oprawach, sygnaturze.

Bardzo cenną częścią książki są liczne indeksy:

  • koordynacja sygnatur i numerów katalogów
  • indeks autorów, tłumaczy komentatorów, redaktorów, autorów dział w pracach zbiorowych, osób występujących w tytułach
  • indeks drukarzy, nakładców, księgarzy, firm wydawniczych i księgarskich
  • wykaz druków według miast, drukarzy, nakładców, firm wydawniczych i drukarskich
  • indeks chronologiczny
  • indeks autorów dedykacji
  • indeks adresatów dedykacji
  • indeks autorów aprobaty
  • indeks autorów rycin
  • indeks proweniencji
  • wykaz ilustracji zawartych w katalogu

Warto polecić rownież „Wstęp” do katalogu, w którym opisano bardzo ciekawie kolekcję poloników.