Jesteś tutaj:

Kategoria: Słownik geograficzny

Niebieski Kształt otwartej książki. Napis: Piotr Tylicki oraz niepospolici z Kowala i okolic

 

Piotr Tylicki oraz niepospolici z Kowala i okolic

Słownik biograficzny, Kalendarium 

pod redakcją Zdzisława Jana Zasady, Bogdana Ziółkowskiego

Wydawcy:
Włocławskie Towarzystwo Naukowe 
Urząd Miasta Kowala
Urząd Gminy Kowala

Urząd Gminy w Baruchowie

Włocławek – Kowal 2008

Sygnatura SIRr IIIA/140

Książka „Piotr Tylicki oraz niepospolici z Kowala i okolic” się niejako z trzech części.

Część pierwsza poświęcona jest dziejom kościoła w Kowalu.

Otwiera ja rozdział poświęcony urodzonemu w Kowalu Biskupowi Piotrowi Tylickiemu, który napisała Małgorzata M. Palka.

Piotr Tylicki (1543-1616) był biskupem krakowskim, kujawskim, chełmińskim, warmińskim i podkanclerzym koronnym.

Dalej następują kolejne rozdziały:

Marek z Osmałek – Dzieje kościołów i wspólnot parafialnych w Kowalu w Latach 1185-2008

Ks. Piotr S. Głowacki – Architektura  oraz zabytki kościoła parafialnego pw. św. Urszuli w Kowalu

Arkadiusz Ciesielski – Epitafia w kościele pw. św. Urszuli w Kowalu

Drugą część książki stanowi Słownik biograficzny mieszkańców Kowala i osób mających związek z miastem i jego okolicami poprzez urodzenie, naukę, dokonania i zasługi.

Wśród nich znaleźli się urzędnicy, duchowni, nauczyciele, ziemianie, przemysłowcy, rzemieślnicy, rolnicy, lekarze, farmaceuci, strażacy, twórcy kultury, żołnierze i konspiratorzy.

Trzecia część książki poświęcona jest dziejom ziemi kowalskiej i ma formę Kalendarium.

Kalendarium nie podaje tylko suchych dat i faktów, ale zawiera również komentarze uzupełniające, które szerzej przedstawiają wymieniane wydarzenia.

belkaniebieska2

Kontur granic województwa kujawsko-pomorskiego. Napis: Kujawsko-pomorski Słownik geograficzny Królestwa Polskiego

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.

T. 1, [A-Dereneczna]

s. 490-504

Wyd. pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego.

Warszawa 1880

Sygnatura SIRr XIII/1.1

belkaniebieska2

Bydgoszcz – miasto, gmina Bydgoszcz, powiat bydgoski, województwo kujawsko-pomorskie

Bydgoszcz, jak i podobnej formy nazwy Małogoszcz, Radogoszcz, Trzebiegoszcz, są to przymiotniki utworzone od dawnych imion i znaczą tyle co osada lub posiadłość Bydgosta, Radgosta, Małogosta lub Trzebiegosta.

Br.Ch.

Bydgoszcz, niemieckie Bromberg, miasto stołeczne okręgu bydgoskiego i powiatu tej nazwy w Wielkim Księstwie Poznańskim nad rzeką Brdą, pod 53°7′ szerokości północnej i 35°41′ długości wschodniej od Ferro.

Miejscowości tworzące całą gminę są:

1) Bydgoszcz,

2) przedmieście Koźlak,

3) Bocianowo,

4) cegielnia Grostwo,

5) dworzec kolei żelaznej.

Piękne plantacye, mianowicie cieniste alee wzdłuż kanału , zdobią miasto.

W r. 1875 mieszkańców było 31.346;

w roku zaś 1871: 1483 domów mieszkalnych; 27.740 mieszkańców; 13.495 mężczyzn, 14.245 kobiet; 18.562 ewangelików, 7039 katolików, 176 dysydentów, 1963 izraelitów.

Większa część ludności katolickiej, ubogiej, zamieszkującej przedmieścia, należy do narodowości polskiej.

Miasto ma wielką liczbę urzędników; prócz tego liczną klasę przemysłowców, zajętą w fabrykach, młynach, itd., 3 apteki, 17 lekarzy praktycznych, 3 dentystów, 2 weterynarzy.

Władze najwyższe administracyjne okręgowe i powiatowe mają tu siedzibę: królewska regencya, cesarska dyrekcya poczty, dyrekcya kolei wschodniej, komisya kolejowa, urzędy poborowe, landrat, 3 komisarzy obwodowych, biuro banku cesarskiego, wydział towarzystwa kredytowego Prus Zachodnich, urząd pocztowy pierwszej klasy, urząd telegraficzny pierwszej klasy, drugi urząd pocztowy i telegraficzny na dworcu kolei żelaznej;

władze miejskie i policyjne: nadburmistz, burmistrz, który zarazem piastuje urząd dyrektora policyi, 9 radzców tworzących razem magistrat, 21 niższych urzędników biurowych, zgromadzenie reprezentantów miejskich liczące 40 członków.

Od 1 października roku 1879 umieszczono w Bydgoszczy sąd ziemski kolegialny i kilka sądów okręgowych.

Do parafii katolickiej bydgoskiej dwa należą kościoły: fara i kościół św. Klary; parafia protestancka dwie też ma świątynie, z których jedna dawniej była kościołem jezuickim.

Żydzi maja synagogę.

W Bydgoszczy liczą 5940 dzieci niżej 10 lat, z których 3039 analfabetów.

Szkoły wyższe są: gimnazyum filologiczne, szkoła realna pierwszorzędna, ewangielickie seminaryum nauczycielskie, gimnazyum żeńskie.

Do średnich i niższych się liczą: szkoła średnia żeńska, szkoła kilkoklasowa obywatelska, kilka szkół elementarnych, zakład prowincyonalny dla ociemniałych; o 7 kilometrów od miasta w Zamczysku (Thalheim) szkoła agronomiczna.

Cztery są w miescie księgarnie, 3 czytelnie, 6 drukarń.

Do kwitnących gałęzi przemysłu policzyć wypada: fabryki machin, piły, młyny, fabryki papieru, garbarnie, dystylarnie, browary, fabryki octu, pojazdów, cegielnie, ogrodnictwo.

Największe fabryki są królewskie młyny towarzystwa handlu morskiego (Seehandlung), które w roku 1876 sprzedały 185.900 centnarów mąki,

młyn parowy o 7 gankach, który w roku 1876 mąki żytniej i pszennej zmełł wartości 759.000 marek;

fabryka parowa papieru i papy, wyrabiająca rocznie 4200 centnarów papieru do pakowania, 2000 centnarów ze słomy i 2000 centnarów papieru introligatorskiego,

lejarnia żelaza i fabryka machin o dwóch machinach parowych; w roku 1876 obrobiono 12.000 centnarów żelaza kutego i lanego wartości 72.000 marek; głównemi fabrkatami są: machiny parowe, kotły, części mostowe.

Od przemysłu więcej jeszcze ożywione żegluga i handel zbożem, mąką, wełną, skórą i drzewem, które się tratwami spławia na Brdzie za pomocą parowców ciągnących.

Artykuły handlu przybywają po większej części z Berlina, Szczecina, Gdańska i Królewca; eksport się zaś odbywa do Królestwa Polskiego i Niemiec Zachodnich.

Na kanale bydgoskim, będącym dalszą droga wodną do Noteci, zapłacono r. 1876 cła 70.602 marek.

Komunikacya lądowa jest następująca: poczty osobowe chodzą do Koronowa, do Tucholi (Tuchel), do Fordonu i Szubina.

Prócz tego w Bydgoszczy są stacye kolei żelaznej poznańsko-bydgoskiej, budgosko-tczewskiej (Bydgoszcz o 127 kilometrów od Tczewa), pilsko-toruńsko-wystruckiej.

Bydgoszcz jest miastem, którego ludność w wielkim księstwie poznańskim stosunkowo najwięcej wzrosła.

W roku 1772 w czasie okupacyi pruskiej nie liczyło więcej nad 800 mieszkańców, samych katolików, w roku 1811 miało 4148 mieszkańców, już przeważnie ewangelickich; w roku 1831 6683 mieszkańców, w roku 1843: 8061 mieszkańców.

Fabryki coraz liczniejsze, ruch handlowy ciągle wzrastający na nowozałożonym kanale nadały miastu nowe życie, były nowemi źródłami wzrostu i zamożności.

Mieszkańcy niemieccy, przejęci wdzięcznością mianowicie dla twórcy kanału, króla Fryderyka II, wystawili na rynku, przy tak zwanym placu Fryderyka, posąg opatrzony napisem: „Wdzięczni mieszkańcy obwodu nadnoteckiego na cześć wielkiego króla”.

Posąg odsłonięto roku 1864.

Dziejopisarze wspominają po raz pierwszy o zamku obronnym Bidgosthia (Bydgoszcz) nad Brdą za czasów Leszka Białego, który dzieląc się państwem z bratem Konradem r. 1287 ustąpił mu Mazowsza i Kujaw, w których zamek ten był objęty.

Później w XIV wieku Pomorzanie go zagarnęli, następnie krzyżacy roku 1331, którzy traktatem kaliskim roku 1343 Koronie go wrócili wraz z powiatem nazwanym przez nich Bromberg lub Braheberg (góra nad Brdą).

Aż do tego czasu miasto nie istniało, gdyż Kazimierz Wielki dopiero roku 1346 nadał Janowi Kresielhuth i Konradowi Sory przywilej założenia nad Brdą miasta na prawie magdeburskim; mieli oni być dziedzicznymi miasta wójtami.

Roku 1409 krzyżacy zdobyli zamek.

Władysław Jagiełło go odzyskuje.

Kazimierz IV w czasie wojny z krzyżakami często tu przebywa.

Roku 1510 Zygmunt I złożył tu sejm celem zorganizowania ziem Pruskich.

Roku 1577 Stefan Batory przybył dla załatwienia sprawy ze zbuntowanymi gdańszczanami.

W XVI wieku miasto słynęło z wyrobów garncarskich; garncarze spławiali wyroby swe Wisłą do Gdańska (Klonowicz „Flis”).

Zygmunt III, udając się w roku 1623 Wisłą do Gdańska, zboczył do Bydgoszczy, ażeby obejrzeć mennicę wówczas słynną.

W czasie wojny trzydziestoletniej Gustaw Adolf, walcząc w Prusiech z Zygmuntem III i Władysławem, w Bydgoszczy roku 1629 wielkie zrządził spustoszenia; roku 1656 za Jana Kazimierza Szwedzi spalili miasto, zniszczyli mennicę.

Roku już następnego dokończono w Bydgoszczy traktatu welawskiego, nadającego Prusom Wschodnim niezależność od Polski. W tym celu odbył się w październiku roku 1657 zjazd Jana Kazimierza, królowej i elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma.

Zamek wkrótce potem runął.

Przez długi czas Bydgoszcz ożywiony prowadziła handel i była miastem kwitnącem; w drugiej wojnie szwedzkiej uległa zupełnemu zniszczeniu, a morowe powietrze trwające od roku 1709 do 1711 tak ją wyludniło, że nie prędko zdołała się podźwignąć; nastąpiło to dopiero po okupacyi pruskiej.

W roku 1794 generał Dąbrowski a właściwie Niemojewski na czele wojska polskiego zdobył miasto szturmem.

Od roku 1807 do 1815 Bydgoszcz była częścią księstwa warszawskiego, stolica departamentu i rezydencyą prefekta.

W roku 1815 na mocy traktatu wiedeńskiego znowu przeszła pod panowanie pruskie.

Miasto miało przed zaborem pruskim kasztelana mniejszego i starostę grodowego.

Fara w stylu gotyckim zbudowana została w wieku XVI; kościół św. Klary fundowała Anna z Rozrażewa Smoczewska; dawniej już istniały klasztory księży franciszkanów i panien klarysek; kościół zaś jezuicki zbudowany w roku 1617 przez Kuczborskiego, biskupa chełmskiego.

Kolegium ich od 1620 z daru Rychłowskich istniało.

Roku 1772 spostrzeżono, odkopując gruzy, potrójne warstwy bruków, ziemią co 3 stopy przykryte.

Przy zakładaniu młyna nad Brdą w wieku 19-tym odkryto mury starego gmachu, w którym znaleziono narzędzia i stęple mennicze, srebro w sztukach gotowych do wybicia, na kilkadziesiąt tysięcy marek wartości.

W czasie kopania studni przy ulicy Berlińskiej lat temu kilka robotnicy napotkali grób starożytny, przez archeologów później dokładnie zbadany.

Grób ten składał się z kisty kamiennej, w której było kilkanaście urn, co jest wskazówką, że tam obszerniejsze znajdowało się cmentarzysko pogańskie.

W Bydgoszczy urodzili się; Jan Seklucyan i malarz Piotrowski.

Powiat bydgoski…

Kanał bydgoski…

M. Studniarski

belkaniebieska2

Kontur województwa kujawsko-pomorskiego. Napis: Kujawsko-pomorski Słownik geograficzny Królestwa Polskiego

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.

T. 1, [A-Dereneczna]

s. 398-399

Wyd. pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego.

Warszawa 1880

Sygnatura SIRr XIII/1.1

Brześć Kujawski – miasto, gmina Brześć Kujawski, powiat włocławski, woj. kujawsko-pomorskie

Brześć kujawski, miasto, nad rzeką Zgłowiączką, powiat włocławski, leży pod 52º 36′,6 szerokości i 36º 36′,9 długości geograficznej, odległe od Warszawy 162 wiorsty, od Włocławka 2 mile, przy bitym trakcie głównym z Warszawy do Torunia, między Chodczem a Służewem, o 24 wiorsty za Chodczem.

Posiada dwa kościoły i kaplicę, szkołę początkową, więzienie karne na 100 więźniów, dom przytułku na 12 starców, urząd miejski, stacyą pocztową, należy do sądu pokoju okręgu IV we Włocławku.

Z zakładów przemysłowych zaś: fabrykę maszyn, produkującą za 3.500 rubli srebrem rocznie.

Ludność Brześcia w 1877 roku wynosiła 2106 mieszkańców (941 mężczyzn i 1165 kobiet).

Dochody miejskie 2.839 rubli srebrem, kapitał żelazny miasta 15.212 rubli srebrem, zapasowy zaś 3.762 rubli srebrem.

Brześć musiał być kiedyś grodem warownym, do czego położenie śród bagien wybornie się nadawało.

Koło grodu kupiła się ludność i dała początek miastu.

Ztąd to jako gród książęcy wcześnie bardzo występuje Brześć na widowni dziejowej i podówczas stanowi poniekąd stolice Kujaw.

Tu Konrad książę mazowiecki i kujawski nadaje w 1228 r. zakonowi krzyżaków ziemię chełmińską.

W 1236 roku oddaje cale Kujawy swojemu synowi Kazimierzowi I, który często tu przemieszkiwał, a kiedy po śmierci jego synowie podzielili pomiędzy siebie dzielnicę ojcowską, Brześć z okolicznym powiatem dostał się Władysławowi Łokietkowi; później zaś przez wyniesienie tego księcia na tron polski do korony przyłączony został.

W 13 wieku powstaje tu komandorya braci szpitalnych, założona przez dom wrocławski św. Macieja.

Jan z Torunia zakłada tu szpital za miastem.

Łokietek go uposaża łanami we wsi Sokołowie 1295 roku (Swieżawski str. 35).

Od tego czasu aż do roku 1796 był stolicą województwa brzesko-kujawskiego.

W latach 1311 i 1320 Brześć wyznaczony był na miejsce układów z krzyżakami, które jednak nie doszły do skutku.

Ciż sami krzyżaccy złupili miasto w roku 1332 i opanowali je, przenieśli gród na nowe miejsce, wałami i przykopami wzmocnili.

Ugoda kaliską 1343 Brześć z ziemia kujawską powrócony został koronie.

Za panowania Władysława Jagiełły w roku 1426 złożony tu był sejm w sprawie o następstwo tronu.

Tu w roku 1435 zawarty był nader korzystny pokój z krzyżakami.

Pamiętny jest także Brześć częstym pobytem Kazimierza IV w czasie toczącej się długoletniej wojny z tymże zakonem.

Jak znaczną musiała być ludność świadczy nakaz dostawienia 30 zbrojnych na wojnę z krzyżakami.

Zygmunt III w roku 1596 potwierdził istniejące dla mieszczan prawa i przywileje.

Wzrósł więc Brześć w zamożność niemałą, miał liczne śpichrze, skład zboża i ludność znaczną; miasto zaś całe mocnym było opasane murem tak, iż za czasów wojny szwedzkiej pod Janem Kazimierzem dzielny stawiało opór nieprzyjacielowi.

Verdum zastał w 1670 miasto spustoszone, opasane murem i zamek (str. 72).

Przy końcu 1707 roku Karol XII król szwedzki dał tu posłuchanie przybyłemu od Porty posłowi.

Obie wojny były atoli przyczyną, że Brześć tak jak i inne miasta polskie, zniszczał zupełnie i odtąd do dawnego stanu nie wrócił.

Od roku 1815 był miastem obwodowem, ale później, kiedy władze przeniesiono do Włocławka, położony na uboczu, nader powolnym krokiem do wzrostu przychodzić może.

Zamek brzeski, w którym przemieszkiwali kujawscy książęta, wzmocnił ich potomek Kazimierz Wielki i grodowego starostę w nim ustanowił.

Wzniesiony był na wzgórku, od południowej strony miasta z cegły, wielkim nakładem, i otoczony odwiecznym przekopem.

Spalili go Szwedzi za króla Jana Kazimierza, jak o tem świadczy lustracya starostwa w roku 1664, która z tego zamku już tylko przepalone mury zastała.

Pozostała rudera przed kilkudziesięcioma laty rozebrana została.

Pierwotny kościół parafialny drewniany św. Piotra i Pawła stał poza murami miasta i roku 1580 był tak zrujnowany, ze został zamknięty; 1830 roku odnowiony.

Świątynia wymurowana w stylu gotyckim, wzniesiona została przez ksiącia Kazimierza I około roku 1240.

Gmach ten obszerny doznał ogromnego ze strony Szwedów zniszczenia.

Odbudowano później jego szczyt i dach cały, przyczem zniżono go znacznie.

Ostatnie dwa odnowienia były w 1766 i 1867.

Kościół ten dochował w ścianach całe piętno pierwotnej architektury swojej.

Z wewnętrznych jego ozdób dochował się jeden tylko dosyć starożytny niezłą rzeźbą z drzewa wykonany obraz, przedstawiający trzech królów przed nowonarodzonym Chrystusem.

Rysunek i opis tego kościoła zamieściły „Kłosy” (VIII, 268).

Drugi kościół i klasztor księży dominikanów jest fundacyi Zbiluta z Golanczewa, herbu Topór, biskupa włocławskiego, zmarłego w roku 1383, chociaż niektórzy założenie onego do roku 1262 odnoszą, przypisując je Kazimierzowi księciu kujawskiemu i łęczyckiemu.

Kościół ten, doznawszy spólnych klęsk z farą, w późniejszych przerobieniach stracił całkowicie swój starożytny charakter.

Odznaczają go tylko wysokie nader ściany, gdyż w ozdobach architektonicznych, najwięcej styl drugiej połowy XVII wieku przebija.

Z pomników starożytnych posiada ten kościół jedynie nagrobek Rafała Leszczyńskiego, kasztelana poznańskiego marszałka koronnego, zmarłego w roku 1501. Jest to ogromna płyta marmurowa, mająca w środku na okrągłej brązowej tarczy pięknie w filigranie wyrobiony herb Wieniawa, a dokoła łaciński napis.

Istnieje w Brześciu jeszcze murowana kaplica więzienna.

Były dekanat brzeski dyecezyi kujawsko-kaliskiej posiadał 11 parafij: Lubraniec, Boniew, Lubomin, Brześć, Dąbie, Kłobia, Kruszyna, Osięciny, Świerczyn, Wieniec, Włocławek; 3 filie: Zgłowiączka, Chalno, Wistka; 2 klasztory: dominikanów w Brześciu, reformatów we Włocławku.

Województwo brzesko-kujawskie składało się z 5 powiatów: brzeski, kowalski, przedecki, kruświcki, radziejowski.

Porównaj artykuł Kujawy.

Br. Ch.

Do góry

Skip to content