Tag Archives: katedra

Kościół Świętojański w Toruniu – nowe rozpoznanie

 

Kościół Świętojański w Toruniu
– nowe rozpoznanie

Redakcja naukowa:
Katarzyna Kluczwajd

Wydawca: Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki

Toruń 2015

Sygnatura SIRr XXXIV/151

Zbiór studiów „Kościół Świętojański w Toruniu – nowe rozpoznanie” jest piątym tomem w serii „Dzieje i Skarby Kościołów Toruńskich”:

  • Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu  – 2002
  • Dzieje i skarby kościoła Mariackiego w Toruniu – 2005
  • Dzieje i skarby kościołów Torunia Podgórza  – 2007
  • Dzieje i skarby kościoła Świętojakubskiego w Toruniu – 2010

Seria zawiera materiały z konferencji przygotowanych przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki.

Również i najnowszy tom jest pokłosiem konferencji naukowej zorganizowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Wyższą Szkołę Filologii Hebrajskiej w Toruniu, która odbyła się w dniach 15-16 października 2014 roku.

Druga już pozycja z serii poświęcona Katedrze świętych Janów powstała w związku z zakończeniem wieloletniego programu prac konserwatorskich i restauratorskich w kościele.

W książce znalazło się jedenaście tekstów poświęconych architekturze i sztuce sakralnej.

Omówiono historię budowy katedry, znajdujące się w niej detale architektoniczne i dekoracje.

Szczegółowo opisano więźbę nad nawą środkową.

Oprócz architektury świątyni czytelników zainteresują publikacje poświęcone sztuce malarskiej i rzeźbiarskiej, którą zanalizowano na przykładzie skrzydła ołtarzowego, postaci św. Weroniki, dawnego, barokowego ołtarza głównego, obrazów Juliana Wałdowskiego.

Opracowanie zamykają artykuły na temat słynnego dzwonu Tuba Dei i zapomnianego zegara słonecznego.

  1. Liliana Krantz-Domasławska -Ile jest kościołów w toruńskim kościele Świętojańskim?
  2. Anna Błażejewska, Elżbieta Pilecka – Detal architektoniczny fary Świętojańskiej w Toruniu w kontekście faz budowy kościoła w średniowieczu
  3. Izabela Brzostowska – „E pluribus unum”. Detal architektoniczny w piętnastowiecznym wnętrzu kościoła Świętojańskiego w Toruniu
  4. Michał Kurkowski – Dekoracje maswerkowe kościoła Świętojańskiego w Toruniu
  5. Urlich Schaaf, Maciej Prarat  – Badania architektoniczne więźby nad nawą środkową kościoła Świętojańskiego w Toruniu oraz ich znaczenie dla historii budowlanej i średniowiecznego warsztatu ciesielskiego świątyni
  6. Justyna Olszewska-Świetlik, Bogumiła J. Rouba, Piotr Targowski – Skrzydło ołtarzowe z około 1480 roku z kościoła Świętojańskiego w Toruniu w świetle badań techniką makro XRF
  7. Halina Turska – Postać św. Weroniki trzymającej chustę w kościele Świętojańskim w Toruniu
  8. Bartłomiej Łyczak – Dawny, barokowy ołtarz główny w kościele Świętojańskim w Toruniu i jego przekształcenia
  9. Sławomir Majoch – Nazarenizm w toruńskim kościele Świętojańskim. Julian Wałdowski (1854-1912) i jego zapomniane prace
  10. Krzysztof Przegiętka, Piotr Więcławski, Mariusz Zaczkowski, Michał Klepacki – Dzwon Tuba Dei i analiza jego dźwięku
  11. Krzysztof Przegiętka, Piotr Abramowicz, Marek Szymocha – Świętojański zegar słoneczny w Toruniu – miedzy historia a legendą

Katedra św.św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty w Toruniu

belkaniebieska2

katswjanow1aKatedra świętych Janów jest tak stara jak sam Toruń.

Stoi w miejscu pierwotnego rynku, jaki został wyznaczony osadnikom przy pierwszym wytyczeniu granic miasta w 1236 r.

Dopiero później gdy miasto rozrosło się rynek został przeniesiony w obecne miejsce.

 

 

 

 

katswjanow2

Conrad Steinbrecht, Thorn im Mittelalter. Berlin 1885, s. 24

 

Kościół pierwotnie drewniany został w latach 1270-1330 wybudowany już jako murowany.

W kolejnych stuleciach katedrę rozbudowywano:
– dobudowywano kaplice boczne
– podwyższano nawę
– wybudowano nowa wieżę zachodnią

 

katswjanow3

Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn, bearb. Johann Heise, Danzig 1889 s. 252

Wieża Katedry liczy 52 metry i tu znajduje się najwyższy punkt widokowy w mieście (Wieża Ratusza ma 40 m).

Uwieńczeniem rozbudowy kościoła było zawieszenie na wieży dzwonu Tuba Dei w 1500 roku.

Jest to największy dzwon średniowieczny w Polsce (drugi w ogóle po Dzwonie Zygmunta).

Waży 7238 kg i ma 227 cm średnicy.

Dzwon odlał torunianin Marcin Schmidt.

 

 

 

 

 

 

katswjanow4

Bazylika Świetych Janów i kasyno oficerskie przy ulicy Żeglarskiej w Toruniu, widok z około 1916 roku. – Sygnatura T15-43-77-1-1

 

W 1501 roku w bazylice pochowano serce króla Jana Olbrachta.

W okresie reformacji w latach 1530-1596 w kościele odprawiano symultanicznie msze luterańskie i katolickie.

 

katswjanow5

Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn, bearb. Johann Heise, Danzig 1889 s. 240

 

Katedra jest kościołem gotyckim długości 68 m, szerokości 34 i wysokości 29.

W jej architekturze wyróżnia się gwiaździste sklepienie założone przez mistrza Prokopa.

 

katswjanow6

Jacobi, Aleksander (1829-1894) – Sygnatura T6-46-1-1

 

Niezwykle bogate jest wyposażenie wnętrza.

Składają się na nie ołtarze, tryptyki, witraże, malowidła ścienne, popiersia, płyty nagrobne, rzeźby, figury świętych, ambona, epitafia, chór, organy, portrety trumienne, obrazy, krucyfiksy, świeczniki, kielichy, ornaty, relikwiarze, kadzielnice, monstrancje.

 

katswjanow7

Album Pseudo-Steinera z roku 1756, Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku : (tzw. Album Steinera) / pod red. Mariana Biskupa, Toruń 1998, s. 173.

 

Można tylko wspomnieć:
– ołtarz główny z tryptykiem św. Wolfganga (1502-1506)
– malowidło Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny (1380-1390)
– relief kamienny św. Marii Magdaleny (1415)
– wczesnogotycka spiżowa chrzcielnica (koniec XIII w.)
– gotyckie malowidła ścienne w prezbiterium przedstawiające  Jana Ewangelistę i  Jan Chrzciciela
– gotyckie konsole w zakrystii przedstawiające św. Jakuba, Katarzynę i Barbarę
– brązowa nagrobna płyta w prezbiterium  burmistrza Jana von Soest i jego żony Małgorzaty (1360)
– rokokowy ołtarz z kaplicy Bożego Ciała z obrazem Ostatniej Wieczerzy
– barokowy ołtarz przy Łuku Tęczowym z obrazem Niepokalanej w srebrnej sukience
– późnobarokowy ołtarz Św. Krzyża z gotycką figurą Ukrzyżowanego
– barokowy ołtarz św. Anny z gotycko-renesansową rzeźbą św. Anny Samotrzeć
– wczesnobarokowy ołtarz św. Franciszka Ksawerego
– późnobarokowy ołtarz św. Stanisława Kostki
– wczesnobarokowy ołtarz Zdjęcia z Krzyża
– późnobarokowy ołtarz św. Ignacego Loyoli
– rokokowy ołtarz św. Józefa
– ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny
– kaplica św. Barbary (Szyperska)
– kaplica św. Mikołaja (Kupiecka)
– epitafium Mikołaja Kopernika
– epitafium Anny Pyrnesius (1576)
– epitafium Sebastiana Trosta (1578)

 

katswjanow8

Piękna Madonna z kościoła Świętych Janów w Toruniu, widok z lat 1918-1939. Sygnatura 22-382-8-1-1

Nie całe wyposażenie bazyliki ocalało.

Wielką stratą jest brak oryginalnej figury Pięknej Madonny (1400), która została wywieziona przez Niemców w 1944 r.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bazylika ma dwoje organów.

Organy główne zostały wybudowane w 1878 r. przez Maxa Terleckiego z Królewca.

Szczególną wartość mają jednak barokowe organy boczne, zbudowane w 1688 r. przez torunianina Mateusza Brandtnera.

W bazylice znajduje się również Epitafium Mikołaja Kopernika ufundowane przez Melchiora Pirnesiusa, lekarza miejskiego w 1580 roku.

W epitafium znajduje się jeden z najstarszych portretów wielkiego astronoma.

 

katswjanow9a

Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn, bearb. Johann Heise, Danzig 1889 – Beilage 17, s. 264/265

W Katedrze świętych Janów znajduje się również jeden z najstarszych pomników piśmiennictwa polskiego.

Jest to zdanie, które znajduje się na spiżowej wczesnogotyckiej chrzcielnicy:

„Z dyaboły w lewo, Isus gospod chce zlewać ciebie wodą tą i żywot woda ta zdrowy podaje ludowi”.

 

 

 

 

 

 

Na wieży Katedry od strony Wisły znajduję się tarcza mechanicznego zegara Flisaczego (1433).

Wskazuje ona czas jedna wskazówką w kształcie palca zw. Digitus Dei (Palec Boży).

belkaniebieska2

 

150otwartaksieganiebieskaConrad Steinbrecht

Thorn im Mittelalter

Berlin 1885

Sygnatura SIRr XXXIIIb/3

 

 

150otwartaksieganiebieskaBau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn / bearb. Johann Heise, Danzig 1889

[Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. Kulmerland und Löbau ; Bd. 2 H. 6, 7]

Sygnatura SIRr XXXIIIb/4-H6-7

 

 

150otwartaksieganiebieska

Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku : (tzw. Album Steinera)

pod red. Mariana Biskupa
Toruń 1998

Sygnatura SIRr XXXIIIb/45

 

 

150otwartaksieganiebieskaBazylika Katedralna świętych Janów w Toruniu

pod red. Mariana Biskupa

Toruń  2003

Sygnatura SIRr VIII/T-118a

 

 

150otwartaksieganiebieskaBazylika katedralna w Toruniu pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty

Fotografie: Wojciech Zdunek, Wiesław Stępień
tekst: Jacek Kwiatkowski

Bydgoszcz  2001

Sygnatura MAG  294248

 

 

150otwartaksieganiebieskaDzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu

Materiały z konferencji w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej

red. nauk. Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak

Toruń 2002

Sygnatura SIRr VIII/T-118

 

 

150otwartaksieganiebieskaJózef Flik, Janina Kruszelnicka

Epitafium Mikołaja Kopernika w bazylice katedralnej św. Janów w Toruniu

Toruń 1996

Sygnatura SIRr XXXIIIb/31

 

 

150otwartaksieganiebieska

Arthur Semrau

Forschungen zur Baugeschichte der Johanniskirche in Thorn : von 1250 bis 1500

Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn. Heft 21 Nr. 2.

Sygnatura SIRr II/5t.21

 

 

150otwartaksieganiebieskaMichał Woźniak

Katedra Św. Jana Chrzciciela i Św. Jana Ewangelisty w Toruniu

Toruń 1997

Sygnatura SIRr XXXIIIb/32

 

 

150otwartaksieganiebieskaMarian Dorawa

Kościół św. Jana w Toruniu w czasach Mikołaja Kopernika : próba rekonstrukcji wyposażenia

Odbitka ze Studiów Warmińskich. 9/1972

Sygnatura MAG 146812

 

 

150otwartaksieganiebieska

Emilia Skibniewska-Polcoch

Muratorowie świętego Jana : słowo o Toruniu

Warszawa 1947

Sygnatura SIRr XXXIIb/9

 

 

150otwartaksieganiebieska

Wilhelm Kolberg

Napis na starej chrzcielnicy w kościele św. Jana w Toruniu : dokładnie przerysowany

Warszawa 1872

Sygnatura MAG  29451

 

 

150otwartaksieganiebieskaOpus temporis : toruńskiej katedry historia najnowsza : prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000-2013

red. nauk. Katarzyna Kluczwajd, Marek Rumiński

Toruń 2013

Sygnatura SIRr XXXIV/140

 

 

150otwartaksieganiebieskaMarian Dorawa.

Organy Bazyliki św. Jana w Toruniu

Toruń 1988

Sygnatura SIRr XXXIIIb/38

 

 

150otwartaksieganiebieskaKatarzyna Kluczwajd

Skarby toruńskiej katedry

Toruń 2002

Sygnatura SIRr  XXXIIIb/125

 

 

150otwartaksieganiebieskaTadeusz Glemma

Stosunki kościelne w Toruniu w stuleciu XVI i XVII na tle dziejów kościelnych Prus Królewskich

Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu ; 42

Sygnatura SIRr  II/1-R.42

 

belkaniebieska2